نان؛ از تنظیم بازار تا حکمرانی امنیت غذایی
اکبر علیزاده اعتمادی ـ پژوهشگر مسائل اجتماعی
نان، تنها قوت مردم نیست؛ نخستین آزمون حکمرانی امنیت غذایی کشور است.
در اقتصاد ایران، نان صرفاً یک کالای مصرفی نیست؛ بلکه به دلیل سهم بالای آن در سبد غذایی خانوار، به یکی از مؤلفههای امنیت ملی تبدیل شده است. هر تصمیم درباره گندم، آرد و نان، تنها یک سیاست اقتصادی نیست؛ بلکه مستقیماً بر معیشت مردم، سلامت جامعه، ثبات بازار و آرامش اجتماعی اثر میگذارد. از همین رو، اظهارات اخیر رئیس کمیسیون اصل نود مجلس درباره ضرورت عبور از «مدیریت بحران» به «مدیریت راهبردی» زنجیره گندم، آرد و نان، اگر از سطح شعار فراتر رود، میتواند نقطه آغاز اصلاح یکی از مهمترین زنجیرههای اقتصادی کشور باشد؛ زنجیرهای که از مزرعه آغاز میشود و بر سفره مردم پایان مییابد.
مسئله نان، قیمت نیست؛ حکمرانی است
سالهاست سیاستگذاری در حوزه نان به کنترل قیمت و پرداخت یارانه محدود شده؛ حال آنکه تجربه ایران و جهان نشان میدهد امنیت غذایی تنها با ارزان نگه داشتن نان تأمین نمیشود. امنیت غذایی زمانی پایدار است که همه حلقههای زنجیره، از تولید بذر و خرید تضمینی گندم تا ذخیرهسازی، آسیاب، کیفیت آرد، شیوه پخت، آموزش نانوا، نظام توزیع و الگوی مصرف، در قالب یک راهبرد واحد مدیریت شوند. بنابراین، مسئله اصلی کشور «یارانه نان» نیست؛ بلکه «حکمرانی زنجیره نان» است.
یارانهای که باید به بهرهوری تبدیل شود
دولت هر سال منابع هنگفتی را صرف خرید تضمینی گندم، یارانه آرد و تثبیت قیمت نان میکند؛ اما پرسش اینجاست که آیا این هزینهها به همان اندازه، امنیت غذایی ایجاد کردهاند؟ تا زمانی که ضایعات نان بالا باشد، قاچاق آرد ادامه یابد، کیفیت نان کاهش پیدا کند، نانوایان با افزایش هزینههای تولید دستوپنجه نرم کنند و کارخانههای آرد انگیزه اقتصادی برای تولید آرد کامل نداشته باشند، افزایش بودجه بهتنهایی گرهی از این زنجیره باز نخواهد کرد. اقتصاد نان، بیش از پول بیشتر، به حکمرانی هوشمندتر نیاز دارد.
امنیت غذایی از کیفیت آغاز میشود
از مهمترین محورهای برنامه کمیسیون اصل نود، توسعه آرد کامل و توجه همزمان به چهار ضلع مردم، دولت، کارخانههای آرد و نانوایان است. نان سالم، صرفاً یک توصیه تغذیهای نیست؛ سرمایهگذاری برای کاهش هزینههای درمان و ارتقای سلامت عمومی است. حمایت از تولید آرد کامل، اصلاح نظام قیمتگذاری، آموزش نانوایان و فرهنگسازی برای مصرفکنندگان باید در قالب یک بسته واحد اجرا شود. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که تصمیمات جزیرهای، هر بار یکی از این چهار ضلع را متضرر کرده و هزینه سیاستگذاری را از بخشی به بخش دیگر منتقل کرده است.
تاریخ هشدار میدهد
تاریخ بارها ثابت کرده است که بحران نان، مقدمه بحرانهای بزرگتر اقتصادی و اجتماعی است. ایران در جنگ جهانی اول با قحطی گسترده و جهش قیمت غلات و در جنگ جهانی دوم با جیرهبندی و کوپن نان روبهرو شد. امروز نیز تغییرات اقلیمی، خشکسالی و افزایش هزینههای تولید، تهدیدهای تازهای را پیش روی امنیت غذایی قرار داده است. به همین دلیل، بسیاری از کشورها حتی در اقتصادهای آزاد، زنجیره گندم و نان را با حساسیتی همتراز امنیت انرژی مدیریت میکنند.
مطالبه امروز؛ عبور از تصمیمات مقطعی
امروز کشور بیش از هر زمان دیگری به یک سند ملی حکمرانی نان نیاز دارد؛ سندی که وظایف وزارت جهاد کشاورزی، وزارت اقتصاد، وزارت بهداشت، سازمان استاندارد، اتحادیههای نانوایان و مجلس را در قالب یک راهبرد مشترک تعریف کند. سامانههای هوشمند توزیع آرد باید از ابزار کنترل سهمیه، به سامانه تحلیل داده و پیشبینی بحران تبدیل شوند. نظام قیمتگذاری باید کیفیت را تشویق کند، نه صرفاً کمیت را؛ و حمایتهای دولتی باید بهرهوری را افزایش دهد، نه وابستگی را.
نان را از مردم نگیرید؛ امنیت غذایی را برای مردم بسازید
نان همچنان بیشترین سهم را در سفره دهکهای پایین درآمدی دارد؛ از اینرو حفظ دسترسی مردم به نان ضرورتی انکارناپذیر است، اما این تنها آغاز راه است. مطالبه امروز جامعه نباید صرفاً ثبات قیمت نان باشد؛ بلکه باید تضمین امنیت غذایی پایدار باشد؛ امنیتی که در آن نان، در دسترس، سالم، باکیفیت و حاصل یک زنجیره تولید پایدار باشد.
اگر امروز کشور از مدیریت بحران به حکمرانی هوشمند زنجیره گندم، آرد و نان عبور کند، فردا دیگر ناچار نخواهد بود هر چند ماه یکبار برای بحرانهای تکراری نسخههای موقت بپیچید. نان، آخرین سنگر امنیت غذایی و آرامش اجتماعی کشور است؛ سنگری که با تصمیمهای مقطعی حفظ نمیشود، بلکه به حکمرانی هوشمند، آیندهنگر و مسئولانه نیاز دارد.
