جهان اقتصاد گزارش می دهد؛
فرونشست در کمین شهرسازی
رضا پورحسین - روزنامه نگار
جهان اقتصاد: تصمیمات شهرسازی نقش تعیینکنندهای در تشدید یا کنترل پدیده فرونشست زمین دارند.
نحوه توسعه شهرها، تعیین میزان جمعیتپذیری و کیفیت تأمین زیرساختها، بهویژه در حوزه آب، مستقیماً بر تعادل منابع آب زیرزمینی اثر میگذارند و میتوانند این پدیده را تشدید یا مهار کنند.
فرونشست زمین عمدتاً ناشی از برداشت بیش از حد آب از سفرههای زیرزمینی است. وقتی لایههای آبدار تحت فشار قرار میگیرند و آب از بین ذرات خاک و سنگ خارج میشود، فضای خالی بهتدریج فشرده میشود و سطح زمین پایین میآید.
این فرآیند در بسیاری از دشتهای ایران، از جمله اطراف تهران، اصفهان، کرمان و مشهد، با نرخهایی گاه به چند سانتیمتر در سال مشاهده شده است. تصمیمات شهرسازی اگر بدون در نظر گرفتن ظرفیتهای هیدرولوژیکی منطقه گرفته شوند، این فشار را بهشدت افزایش میدهند.
وقتی برای توسعه شهری و جمعیتپذیری شهرها محدودیت و سقف مشخصی در نظر گرفته نمیشود، تقاضا برای آب بهشدت افزایش پیدا میکند.
شهرهای در حال گسترش بدون برنامه، جمعیت بیشتری را جذب میکنند و این جمعیت به آب شرب، آب صنعتی و آب فضای سبز نیاز دارد.
در شرایطی که منابع آب سطحی محدود یا فصلی هستند، بخش عمده این نیاز از طریق چاههای عمیق تأمین میشود.
افزایش تعداد چاهها و عمق برداشت، سطح ایستابی را پایین میآورد و فشردگی لایههای رسی و سیلتی را تسریع میکند. نتیجه مستقیم این روند، تشدید فرونشست است.
نحوه توسعه شهرها نیز اهمیت دارد. توسعه افقی و پراکنده، که با ساختوسازهای کمتراکم در حاشیه شهرها همراه است، شبکه گستردهتری از خطوط انتقال آب و فاضلاب را میطلبد و مصرف سرانه را بالا میبرد.
در مقابل، توسعه فشرده و هوشمند، اگر با زیرساختهای مناسب همراه باشد، میتواند مصرف آب را کنترل کند. اما حتی توسعه فشرده نیز اگر بدون سقف جمعیتی و بدون برنامهریزی منابع آب انجام شود، همان فشار را ایجاد میکند.
شهرهایی که بدون ارزیابی ظرفیت آب زیرزمینی، مجوزهای ساختوساز و افزایش تراکم صادر میکنند، عملاً فرونشست را تسریع میبخشند.
تأمین زیرساختها یکی دیگر از حلقههای کلیدی است. اگر زیرساختهای آبرسانی بر اساس منابع پایدار طراحی نشوند و صرفاً بر استخراج بیشتر از سفرهها تکیه کنند، مشکل حل نمیشود بلکه به تعویق میافتد.
پروژههای بزرگ انتقال آب بینحوضهای یا ساخت سدهای متعدد، گاهی موقتاً فشار را کاهش میدهند، اما اگر مصرف شهری همچنان بدون محدودیت رشد کند، در نهایت همان منابع زیرزمینی هدف قرار میگیرند.
از سوی دیگر، سرمایهگذاری در بازچرخانی آب، کاهش تلفات شبکه، استفاده از پساب تصفیهشده برای فضای سبز و تشویق به مصرف بهینه، میتواند بخشی از فشار را کم کند. این اقدامات تنها زمانی مؤثرند که در چارچوب یک برنامه شهرسازی جامع و با سقف مشخص جمعیتپذیری اجرا شوند.
کنترل فرونشست نیازمند آن است که تصمیمات شهرسازی از ابتدا با محدودیتهای هیدرولوژیکی هماهنگ باشد. تعیین ظرفیت جمعیتی بر اساس میزان تغذیه طبیعی آبخوانها، ممنوعیت یا محدودیت شدید حفر چاههای جدید در دشتهای بحرانی، و الزام به پیوست هیدرولوژیکی برای طرحهای جامع شهری، از جمله ابزارهای مؤثر هستند.
همچنین، پایش مستمر سطح ایستابی و نرخ فرونشست با استفاده از فناوریهای ماهوارهای و اندازهگیریهای زمینی، باید به بخشی جداییناپذیر از فرآیند تصمیمگیری تبدیل شود.
شهرسازی بدون محدودیت جمعیتی و بدون توجه به منابع آب، نه تنها کیفیت زندگی را تهدید میکند، بلکه زیرساختهای موجود را نیز در معرض خطر قرار میدهد.
نشست زمین باعث ترکخوردگی ساختمانها، آسیب به خطوط لوله، راهآهن و جادهها میشود و هزینههای سنگینی به اقتصاد شهری تحمیل میکند.
بنابراین، تصمیمگیران باید بپذیرند که رشد نامحدود شهری در مناطق خشک و نیمهخشک، در بلندمدت ناپایدار است.
تعیین سقف جمعیتپذیری، هدایت توسعه به سمت الگوهای کممصرف و تأمین زیرساختهای سازگار با منابع محدود آب، تنها راه کنترل مؤثر فرونشست است.
بدون این اقدامات، فشار بر آبهای زیرزمینی ادامه مییابد و پدیده فرونشست به یکی از چالشهای ساختاری و برگشتناپذیر شهرهای ایران تبدیل خواهد شد