گزارش «جهان اقتصاد» از پایداری خاموشِ شبکه برق ایران
از ژئوپلیتیک دکلها تا دیپلماسی ولتاژ!
گلناز پرتوی مهر - روزنامه نگار
در دنیای مدرن، فروپاشی شبکه برق کابوس هر دولتی است. از ایالات متحده تا همسایگان شرقی و غربی ما، هر از گاهی خبرهایی از قطع سراسری برق به دلیل نقص فنی یا حملات سایبری به گوش میرسد. اما در ایران، با وجود فشارهای سنگین تحریمی، ناترازی فزاینده تولید و مصرف، و حتی تنشهای اخیر که بخشی از توان نیروگاهی را با مخاطره مواجه کرده، شبکه برق همچنان «ایستاده» است. این پایداری ، بیش از آنکه یک اتفاق ساده باشد، حاصل یک مهندسی پیچیده و البته مجموعهای از تصمیمات استراتژیک در لایههای پنهان صنعت برق است. اما سوال اصلی اینجاست تا چه زمانی میتوان با تکیه بر «سیستمهای حفاظتی» و «دیپلماسی انرژی»، ناترازی ساختاری را مهار کرد؟
رکن اصلی پایداری شبکه برق ایران در دو دهه اخیر، ارتقای سیستمهای حفاظتی بوده است. این سیستمها در واقع «سیستم عصبی» شبکه هستند که وظیفه دارند در کسری از ثانیه، هرگونه نوسان یا خطای جدی را شناسایی و ایزوله کنند تا مانع از سرایت خطا به کل شبکه شوند.
واقعیت این است که در دوران جنگ اقتصادی، دسترسی به برترین فناوریهای حفاظتی دنیا (مانند محصولات زیمنس یا ایبیبی) با دشواری همراه بود. اما تمرکز بر فناوریهای بومی و هوشمندسازی سیستمهای کنترل، باعث شد تا لایه حفاظتی شبکه به سطحی از بلوغ برسد که حتی در صورت خروج ناگهانی برخی از نیروگاهها از مدار (به دلایل فنی یا امنیتی)، کل شبکه دچار «دومینو»ی سقوط نشود. این پایداری ۲۳ ساله مدیون همین «انعطافپذیری فنی» است که توانسته شوکهای ناشی از رشد تقاضا را جذب کند.
نباید پایداری شبکه را با «کفایت شبکه» اشتباه گرفت. شبکه برق ایران پایدار است، به این معنا که فرو نمیپاشد، اما این به معنای تامین کامل نیازها نیست. ما در حال حاضر با نوعی «مدیریتِ فقر» روبهرو هستیم. در حالی که تقاضا با شیبی تند در حال افزایش است، فرسودگی بخشی از تجهیزات نیروگاهی و کمبود سرمایهگذاری برای احداث واحدهای جدید، شبکه را در وضعیت «آمادهباش همیشگی» قرار داده است.
در جنگهای نوین انرژی، زیرساختهای تولیدی همیشه اهداف استراتژیک هستند. از دست رفتن بخشی از توان نیروگاهی در پی تحولات اخیر منطقه، هشداری جدی بود که نشان داد صرفاً داشتن سیستم حفاظتی کافی نیست. ما نیازمند «تنوعبخشی به سبد تولید» هستیم.
یکی از نکات کلیدی در گزارشهای اخیر، چرخش نگاه ایران به سمت «تجارت خارجی برق» به عنوان راهکاری برای مدیریت ناترازی است. ورود به بازار برق ترکیه با ظرفیت ۶۰۰ مگاوات، تنها یک معامله تجاری ساده نیست؛ این یک «اتصال استراتژیک» به شبکه برق اروپاست.
این اتصال به صنعت و پتروشیمی ایران اجازه میدهد تا در ساعات پیک مصرف، بخشی از نیاز خود را از طریق واردات تامین کنند. از سوی دیگر، پروژه اتصال به شبکه روسیه از طریق کشورهای حاشیه دریای خزر، میتواند ایران را به «هاب انرژی منطقه» تبدیل کند. تفاوت افق زمانی اوج مصرف در روسیه (زمستان) و ایران (تابستان)، فرصتی طلایی برای «سواپ برق» ایجاد میکند که میتواند تراز منفی انرژی ما را در ماههای گرم سال بهبود بخشد.
برای حفظ این پایداری در دهههای آینده، معماری شبکه برق ایران باید تغییر کند. ورود انرژیهای تجدیدپذیر (خورشیدی و بادی) به شبکه، علیرغم تمام مزایا، یک چالش بزرگ برای پایداری است؛ چرا که تولید این انرژیها «نوسانی» است.
راهکار عبور از این بحران، توسعه «ذخیرهسازهای مقیاس بزرگ» و هوشمندسازی کامل شبکه است. شبکه برق ایران باید به گونهای منعطف شود که بتواند تزریق انرژیهای پاک را بدون برهم خوردن فرکانس شبکه هضم کند. اینجاست که نقش دانش فنی و اصلاح فرآیندهای بهرهبرداری، حتی از ساخت نیروگاههای بزرگ حرارتی هم پررنگتر میشود.
پایداری ۲۳ ساله شبکه برق ایران مایه افتخار مهندسی کشور است، اما نباید به «تله رضایت» تبدیل شود. اگر امروز شبکه ما دچار فروپاشی نمیشود، به دلیل لایههای حفاظتی و مدیریت جهادی در لایه بهرهبرداری است. اما برای فردا، ما به سرمایهگذاری سنگین در بخش انتقال، بهینهسازی مصرف در بخش صنعتی و گسترش دیپلماسی برق نیاز داریم.
ایرانِ امروز، بیش از هر زمان دیگری به «امنیت فراگیر انرژی» نیاز دارد. پایداری شبکه، زیربنای این امنیت است، اما دوام آن در گروی خروج از پیله تولید سنتی و پیوستن به زنجیرههای جهانی و منطقهای انرژی است. چراغهایی که امروز روشن میمانند، باید با تکیه بر تکنولوژیهای نوین و ذخیرهسازهای هوشمند، نویدبخش صنعتی باشند که نگران «قطع برق» در اوج تولید نیست.