پیوند اقتصاد و طبیعت
محسن حمیدیان پور - استاد دانشگاه
یکی از نکات قابل تأمل در بحث تاد دیلی درباره تغییر اقلیم، آشکار شدن پیوند عمیق میان جغرافیای طبیعی و جغرافیای انسانی است. گاهی این دو حوزه در آموزش یا در ذهن ما چنان از یکدیگر جدا میشوند که گویی یکی فقط با پدیدههای طبیعی مانند دما، بارش، اقلیم، آب و خاک سروکار دارد و دیگری صرفاً به جمعیت، اقتصاد، سیاست و جوامع انسانی میپردازد. اما تغییر اقلیم بهخوبی نشان میدهد که چنین جداییای تا چه اندازه میتواند گمراهکننده باشد.
از یک سو، برای فهم تغییر اقلیم باید فرایندهای طبیعی سیستم زمین را بشناسیم؛ از گردش جو و اقیانوسها گرفته تا چرخه کربن، بازخوردهای اقلیمی، تغییرات دما و بارش و حساسیت اقلیم به افزایش گازهای گلخانهای. این همان بخشی است که معمولاً در قلمرو جغرافیای طبیعی قرار میگیرد.
اما از سوی دیگر، نمیتوان فهمید چرا انتشار گازهای گلخانهای تا این اندازه افزایش یافته است، بدون آنکه به جغرافیای انسانی توجه کنیم. انرژی در کجا تولید میشود؟ سوختهای فسیلی در کجا استخراج میشوند؟ صنایع در چه مناطقی مستقرند؟ چه کشورهایی بیشترین انتشار را دارند؟ الگوهای مصرف چگونه شکل گرفتهاند؟ سرمایه و فناوری در اختیار چه کسانی است؟ و سیاستهای دولتها چگونه مسیر تولید و مصرف انرژی را تعیین میکنند؟
حتی بحثی که دیلی درباره تفاوت نگاههای لیبرال و سوسیالیست مطرح میکند، نشان میدهد که تغییر اقلیم صرفاً یک مسئله طبیعی نیست. ممکن است دو نفر هر دو شواهد علمی گرمایش زمین را بپذیرند، اما درباره راهحل آن اختلاف جدی داشته باشند. یک دیدگاه ممکن است بیشتر بر سازوکار بازار، فناوری، قیمتگذاری کربن و اصلاح تدریجی اقتصاد تأکید کند؛ در حالی که دیدگاهی دیگر ممکن است ریشه مشکل را در ساختار تولید، مالکیت، مصرف و سرمایهداری ببیند و خواهان تغییرات ساختاری عمیقتری باشد.
بنابراین، اقلیم یک پدیده طبیعی است، اما تغییر اقلیم معاصر تنها با جغرافیای طبیعی قابل توضیح نیست. آنچه امروز اقلیم را با سرعتی متفاوت از بسیاری از تغییرات طبیعی گذشته تحت تأثیر قرار داده، فعالیت انسانی است؛ و برای فهم فعالیت انسانی نیز باید اقتصاد، سیاست، جمعیت، فناوری، فرهنگ، مصرف و روابط قدرت را بشناسیم.
اینجاست که به نظر میرسد یکی از مهمترین درسهای این بحث برای یک جغرافیدان آشکار میشود: جغرافیدان نباید انسان و طبیعت را دو جهان جدا از هم ببیند. جغرافیا دقیقاً در نقطه اتصال این دو معنا پیدا میکند؛ جایی که فرایندهای طبیعی بر جوامع انسانی اثر میگذارند و جوامع انسانی نیز متقابلاً محیط و سیستم زمین را تغییر میدهند.
تغییر اقلیم نمونه بسیار روشنی از همین نگاه است. فیزیک اقلیم به ما میگوید چه اتفاقی در سیستم زمین رخ میدهد؛ جغرافیای انسانی میپرسد چرا و کجا این تغییر ایجاد میشود و چه کسانی از آن تأثیر میپذیرند؛ و تحلیل سیاسی و اقتصادی نشان میدهد چرا جامعه در برابر آن به یک شکل خاص واکنش نشان میدهد.
از این منظر، بحث تاد دیلی درباره ساختارهای سیاسی و اقتصادی در کنار تغییر اقلیم، یک درس مهم روششناختی نیز دارد: برای فهم مسائل بزرگ محیطزیستی، نمیتوان مرزهای مصنوعی میان جغرافیای طبیعی و انسانی را مطلق در نظر گرفت. تغییر اقلیم دقیقاً همان مسئلهای است که نشان میدهد طبیعت، انسان، اقتصاد و سیاست در یک سیستم به هم پیوسته قرار دارند.