جهان اقتصاد بررسی میکند؛
فروشنده کوچک زیر سایه پلتفرمها
راضیه احمدوند - روزنامه نگار
فروش آنلاین قرار بود میدان رقابت برابر باشد؛ فرصتی که در آن کسبوکارهای کوچک بدون نیاز به اجاره فروشگاههای گرانقیمت و هزینههای سنگین تبلیغات، بتوانند محصولات خود را به مشتریان بیشتری عرضه کنند. اما با بزرگشدن پلتفرمهای فروش اینترنتی، شکل رقابت نیز تغییر کرده است. امروز فروشندهای که برای دسترسی به مشتری به یک پلتفرم وابسته است، فقط با رقبای خود رقابت نمیکند؛ بلکه باید هزینه حضور در بازار، کمیسیون فروش، تبلیغات، رتبهبندی الگوریتمی و قواعدی را بپذیرد که لزوماً در تعیین آنها نقشی ندارد. به این ترتیب، بازاری که قرار بود فرصت تازهای برای کسبوکارهای کوچک ایجاد کند، ممکن است به فضایی تبدیل شود که در آن دسترسی به مشتری بیش از کیفیت کالا و توان رقابتی فروشنده اهمیت پیدا میکند.
ویترین دیجیتال؛ فرصتی که هزینهدار شد
در سالهای گذشته، پلتفرمهای فروش آنلاین توانستند بخشی از موانع سنتی ورود به بازار را کاهش دهند. فروشندهای که پیشتر برای عرضه محصولات خود به مغازه، انبار، نیروی فروش و تبلیغات محیطی نیاز داشت، حالا میتواند با ایجاد یک صفحه فروش، کالاهایش را در معرض دید تعداد زیادی از مشتریان قرار دهد.
این تحول برای کسبوکارهای کوچک و خانگی اهمیت زیادی داشت. تولیدکنندگان صنایعدستی، پوشاک، محصولات غذایی، لوازم جانبی و بسیاری از مشاغل خرد توانستند بدون سرمایهگذاری سنگین، بازار خود را گسترش دهند.
اما افزایش تعداد فروشندگان و تمرکز مشتریان در چند بستر بزرگ، معادله را تغییر داده است. حضور در بازار دیجیتال دیگر بهتنهایی مزیت رقابتی محسوب نمیشود؛ فروشنده باید بتواند هزینه دیدهشدن را نیز بپردازد. در برخی پلتفرمها، تبلیغات پولی، تخفیفهای اجباری یا پیشنهادی و جایگاه نمایش کالا میتوانند بر میزان فروش اثر بگذارند.
در نتیجه، فروشندهای که محصول باکیفیتتری دارد اما بودجه تبلیغاتی محدودی در اختیارش است، ممکن است در رقابت با فروشندهای که توان پرداخت هزینه بیشتری دارد، کمتر دیده شود.
کمیسیون؛ سهم پلتفرم از هر فروش
یکی از مهمترین مسائل کسبوکارهای کوچک در پلتفرمهای فروش، هزینه حضور در این بازارهاست. کمیسیون فروش، هزینه خدمات، انبارداری، پردازش سفارش، ارسال و سایر هزینههای احتمالی میتوانند بخشی از حاشیه سود فروشنده را کاهش دهند.
برای کسبوکاری که در مقیاس کوچک فعالیت میکند و حاشیه سود محدودی دارد، حتی افزایش اندک هزینههای پلتفرمی نیز میتواند بر ادامه فعالیت اثر بگذارد.
مسئله فقط میزان کمیسیون نیست؛ بلکه امکان پیشبینی هزینهها نیز اهمیت دارد. اگر فروشنده نتواند از ابتدا بداند چه سهمی از درآمد نهایی به پلتفرم اختصاص پیدا میکند، برنامهریزی برای قیمتگذاری، موجودی کالا و توسعه کسبوکار دشوار خواهد شد.
از سوی دیگر، پلتفرمها نیز هزینههای قابلتوجهی برای توسعه زیرساخت، فناوری، پشتیبانی، پرداخت و لجستیک متحمل میشوند و دریافت کارمزد بهخودیخود اقدامی غیرمنطقی نیست. مسئله زمانی شکل میگیرد که هزینهها، شیوه محاسبه آنها و تغییرات احتمالیشان شفاف نباشد یا قدرت چانهزنی فروشنده در برابر پلتفرم بسیار محدود باشد.
الگوریتمها؛ تصمیمگیران نامرئی بازار
در بازار سنتی، فروشنده برای جلب مشتری به موقعیت مغازه، کیفیت محصول، قیمت و تبلیغات متکی بود. در بازار آنلاین، علاوه بر این عوامل، الگوریتمهای رتبهبندی نیز تعیین میکنند کدام کالا بیشتر دیده شود.
جایگاه نمایش محصول، امتیاز فروشنده، تعداد بازدیدها، سرعت پاسخگویی، میزان فروش قبلی و تبلیغات میتوانند بر دیدهشدن یک کالا اثر بگذارند. اما اگر قواعد این رتبهبندی برای فروشندگان روشن نباشد، آنها نمیدانند چرا فروششان کاهش یافته یا محصولشان از جایگاههای بالاتر فاصله گرفته است.
این وضعیت نوعی عدم تقارن اطلاعاتی ایجاد میکند. پلتفرم به دادههای گستردهای از رفتار مشتریان، میزان تقاضا و عملکرد فروشندگان دسترسی دارد، اما فروشنده کوچک ممکن است تنها به اطلاعات محدودی درباره عملکرد صفحه و فروش خود دسترسی داشته باشد.
در چنین بازاری، تصمیمهای فنی و تجاری پلتفرم میتوانند پیامد مستقیم اقتصادی برای کسبوکارهای وابسته داشته باشند؛ بدون آنکه فروشنده امکان اعتراض مؤثر یا بررسی مستقل تصمیم را در اختیار داشته باشد.
وابستگی به پلتفرم؛ فروش بیشتر یا ریسک بزرگتر؟
حضور در یک پلتفرم بزرگ میتواند فروشنده را به مشتریان بیشتری متصل کند، اما وابستگی بیش از اندازه به یک کانال فروش، ریسک تازهای ایجاد میکند.
اگر تمام مشتریان، اطلاعات سفارشها و ارتباطات تجاری یک کسبوکار در یک پلتفرم متمرکز شده باشد، تغییر ناگهانی شرایط همکاری، افزایش کارمزد، محدودیت حساب یا افت رتبه فروشنده میتواند جریان درآمد او را مختل کند.
در واقع، فروشندهای که سالها برای جذب مشتری در یک بستر سرمایهگذاری کرده، ممکن است بهتدریج رابطه مستقیم خود با مصرفکننده را از دست بدهد. مشتری به پلتفرم وفادار میماند، نه الزاماً به فروشندهای که کالا را تولید یا تأمین کرده است.
این موضوع قدرت چانهزنی کسبوکارهای کوچک را کاهش میدهد. آنها برای حفظ دسترسی به بازار ناچارند قواعد پلتفرم را بپذیرند؛ حتی اگر این قواعد با منافع بلندمدتشان سازگار نباشد.
تخفیفهای رقابتی؛ فشار بر حاشیه سود فروشنده
یکی دیگر از موضوعات قابل بررسی، نقش تخفیفها در بازارهای آنلاین است. تخفیف میتواند ابزار مناسبی برای جذب مشتری و افزایش فروش باشد، اما زمانی که فروشنده برای حفظ جایگاه خود ناچار به ارائه تخفیفهای پیدرپی شود، ممکن است سودآوری کسبوکار تحت فشار قرار گیرد.
در شرایطی که هزینه مواد اولیه، بستهبندی، حملونقل و تأمین کالا افزایش مییابد، کاهش مداوم قیمت فروش میتواند توان ادامه فعالیت را محدود کند.
اگر رقابت در پلتفرمها عمدتاً بر مبنای قیمت شکل بگیرد، فروشندگان کوچک ممکن است برای باقیماندن در میدان، از حاشیه سود خود صرفنظر کنند. این روند در بلندمدت حتی میتواند کیفیت کالا، خدمات پس از فروش و توان سرمایهگذاری آنها را تحت تأثیر قرار دهد.
بنابراین، افزایش فروش لزوماً به معنای بهبود وضعیت اقتصادی فروشنده نیست. ممکن است تعداد سفارشها بیشتر شود، اما پس از کسر کمیسیون، تبلیغات، تخفیف و هزینههای جانبی، سود نهایی کاهش یابد.
چه باید کرد؟ رقابت منصفانه در بازار دیجیتال
گسترش تجارت الکترونیکی به معنای ضرورت حمایت از پلتفرمها و در عین حال حفظ حقوق کسبوکارهایی است که از خدمات آنها استفاده میکنند. سیاستگذاری در این حوزه باید بهگونهای باشد که توسعه زیرساختهای دیجیتال به تمرکز بیش از اندازه قدرت بازار منجر نشود.
نخستین ضرورت، شفافیت در هزینههاست. پلتفرمها باید ساختار کمیسیون، هزینه تبلیغات، خدمات جانبی و شرایط تغییر تعرفهها را بهصورت روشن در اختیار فروشندگان قرار دهند تا امکان محاسبه سود واقعی و برنامهریزی اقتصادی وجود داشته باشد.
دوم، قواعد رتبهبندی و نمایش کالا باید تا حد امکان قابل فهم و قابل پیشبینی باشد. فروشنده باید بداند چه عواملی بر جایگاه محصول او اثر میگذارند و در صورت محدودیت یا حذف حساب، چه مسیر مشخصی برای اعتراض و رسیدگی وجود دارد.
سوم، باید امکان فعالیت چندکاناله برای فروشندگان تقویت شود. کسبوکارهای کوچک نباید برای دسترسی به مشتری ناچار باشند تمام فعالیت خود را به یک پلتفرم وابسته کنند. توسعه فروشگاههای مستقل، ابزارهای پرداخت و ارسال قابل دسترس و زیرساختهای مشترک میتواند قدرت انتخاب آنها را افزایش دهد.
چهارم، سیاست رقابت باید رفتارهای ضدرقابتی احتمالی را رصد کند؛ از جمله استفاده ناعادلانه از دادههای فروشندگان، ترجیح غیرشفاف کالاهای وابسته به پلتفرم یا تحمیل شرایطی که امکان رقابت مستقل را کاهش میدهد.
بازار دیجیتال نباید به انحصار ویترینها برسد
پلتفرمهای فروش آنلاین بخشی جداییناپذیر از اقتصاد جدید هستند و حذف یا محدودکردن آنها راهحل مشکلات کسبوکارهای کوچک نیست. این بسترها با کاهش هزینه جستوجوی مشتری، توسعه بازار و تسهیل مبادله، فرصتهای اقتصادی مهمی ایجاد کردهاند.
اما توسعه این بازار زمانی به نفع کل اقتصاد خواهد بود که فروشنده کوچک صرفاً تأمینکننده کالا برای یک واسطه دیجیتال قدرتمند نباشد. پلتفرم باید زیرساختی برای دسترسی منصفانه به بازار فراهم کند، نه آنکه به تنها دروازه ورود به مشتری تبدیل شود.
اگر قرار است تجارت الکترونیکی به تقویت کسبوکارهای کوچک و افزایش رقابت منجر شود، باید میان قدرت پلتفرم و حقوق فروشنده توازن برقرار باشد. در غیر این صورت، ویترینها بزرگتر میشوند، فروش آنلاین افزایش مییابد، اما سهم واقعی کسبوکارهای کوچک از این رشد ممکن است هر روز محدودتر شود.
بازار آنلاین زمانی رقابتی است که فروشنده برای بهتر فروختن تلاش کند، نه فقط برای بیشتر دیدهشدن پول بیشتری بپردازد.