اقتصاد در آیات الهی
* اکبر علیزاده اعتمادی، پژوهشگر مسائل اجتماعی -
در ماه مبارک رمضان، بهار قرآن، هنگامی که دلها بیش از هر زمان دیگری با کلام وحی مأنوس میشود، بازگشت به آیات الهی تنها یک عمل عبادی نیست؛ فرصتی است برای بازنگری در زیست فردی و اجتماعی ما. اگر رمضان موسم تلاوت است، باید موسم تدبر در کارکردهای اجتماعی قرآن نیز باشد. چرا که این کتاب صرفاً برای تزکیه فردی یا بیان مناسک عبادی نیست، بلکه منشور ساماندهی حیات انسانی در همه ساحتهاست.
قرآن؛ پایهگذار اصول بنیادین نظام اقتصادی عادلانه
بررسیهای موضوعی نشان میدهد که صدها آیه قرآن، بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم، به مفاهیمی چون مالکیت، مبادله، بدهی، ربا، انفاق، عدالت توزیعی، کار، تولید، مصرف، اسراف، احتکار، بیتالمال و گردش ثروت پرداختهاند. این گستره مفهومی نشان میدهد که اقتصاد نه مسئلهای حاشیهای، بلکه بخشی از متن هدایت قرآنی است.
آیات اقتصادی غالباً به صورت پراکنده و در چارچوب احکام جزئی بررسی شدهاند؛ در حالی که قرآن افزون بر بیان حکم، منطق تنظیمگر اقتصاد را نیز عرضه میکند. آیاتی مانند «کَیْ لَا یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاء مِنکُمْ»، « وَلاَ تَأْکُلُوا أَمْوَالَکُم بَیْنَکُم بِالْبَاطِلِ»، «یَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا»، و «لاَ یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا» و «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا...» تنها احکام فقهی نیستند؛ بلکه اصول بنیادین برای طراحی یک نظام اقتصادی عادلانهاند.
در شرایطی که جامعه اسلامی با چالشهایی چون تورم مزمن، تمرکز ثروت، گسترش اقتصاد بدهیمحور و تضعیف تولید واقعی روبهروست، بازخوانی این آیات از منظر ساختاری و نظاممند ضرورتی دوچندان مییابد.
خط قرمز تمرکز ثروت؛ درس قرآنی برای ایران امروز
«کَیْ لَا یَکُونَ دُولَةً بَیْنَ الْأَغْنِیَاء مِنکُمْ» «حشر آیه 7»
این آیه دستور صریح سیاستگذاری اقتصادی است: ثروت نباید در دست اقلیتی محدود متمرکز شود.
مقایسه با اقتصاد ایران: تمرکز وام، ارز، مجوز و رانت در دست اقلیت، حذف تولیدکننده واقعی از چرخه تصمیم و رشد عددی بدون رفاه عمومی.
راهکار قرآنی: شکستن انحصار منابع، مالیات واقعی بر ثروتهای غیرمولد و بازگرداندن اعتبار به تولید.
مالکیت مشروط؛ اصل صلاحیت مدیریت ثروت
«وَلاَ تُؤْتُواْ السُّفَهَاء أَمْوَالَکُمُ» «نساء آیه 5»
مالکیت طبق قرآن مشروط به توانایی اداره ثروت در خدمت جامعه است، نه مطلق.
مقایسه با اقتصاد ایران: واگذاری منابع عظیم به مدیران ناکارآمد و تقدس ثروت بدون پرسش از منشأ و کارکرد
راهکار قرآنی: پیوند مالکیت با شایستگی، شفافیت منابع عمومی و پاسخگویی اقتصادی بدون استثنا.
کنز و سرمایه حبسشده؛ نقد سرمایهداری راکد
«وَالَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ...» «توبه آیه 34»
قرآن با ثروت دشمن نیست؛ با ثروتی که از زندگی مردم جدا شده دشمن است.
مقایسه با اقتصاد ایران: سود در دلالی امنتر از تولید، سرمایه پنهان و غیرمولد و آینده نامطمئن اقتصاد را فلج میکند.
راهکار قرآنی: هزینهدار کردن رکود سرمایه، مشوقهای واقعی تولید و ثبات تصمیمگیری اقتصادی.
عدالت قرآنی؛ تناسب، نه مساوات صوری
«لاَ یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا» «بقره آیه 286»
عدالت در قرآن یعنی تناسب با ظرفیت و توان، نه برابری صوری.
مقایسه با اقتصاد ایران: یارانه مساوی برای نابرابرها، فشار مالیاتی بر حقوقبگیر، نه ثروتمند، سیاستهای یکسان برای دهکهای متفاوت.
راهکار قرآنی: مالیات تصاعدی واقعی، حمایت هدفمند از دهکهای پایین و تصمیمگیری مبتنی بر داده، نه شعار.
بانک و ربا؛ اقتصاد بدهیمحور
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا...» (بقره، ۲۷۸)
ربا در قرآن به سود بدون مشارکت، درآمد بدون تولید، ثروت بدون مسئولیت اشاره دارد.
مقایسه با اقتصاد ایران: سود تضمین شده برای بانک، فشار کامل بر تولیدکننده و مصرفکننده، جریمه دیرکرد و بدهی تصاعدی، ربای پنهان شامل سود علیالحساب قطعی، جریمه دیرکرد مرکب و خلق پول بدون پشتوانه تولید.
راهکار قرآنی: حذف سود تضمینی، مشارکت واقعی در سود و زیان و هدایت اعتبار به تولید واقعی.
و در پایان؛ اقتصاد قرآنی، نه شعار
قرآن نمیگوید فقیر بمانید و یا ثروتمند نشوید، بلکه میگوید: اقتصادی که ناعادلانه بچرخد، حتی اگر دینی باشد، فرو میریزد.
اقتصاد قرآنی، ضد رانت و انحصار است، ضد تقدس ثروت بدون مسئولیت است، طرفدار گردش ثروت، مشارکت و مسئولیت اجتماعی است.
و اگر امروز جامعه اسلامی میخواهد به حیات طیبه اقتصادی نزدیک شود، لازم است: ساختارهای بانکی و مالی بازنگری شوند، تمرکز ثروت شکسته شود، مالیات و حمایتها هدفمند شوند و تولید واقعی، محور اقتصاد گردد.
به بیان دیگر، روزه اجتماعی اقتصاد ایران از ظلم، ربا و انحصار واجب است؛ چنانکه رمضان، ماه روزهداری قلب و روح است، باید ماه بازخوانی اقتصاد عادلانه نیز باشد.
