کالاهای اساسی در میدان نوسان جهانی
مریم زارعپور(یگانه)
در سالهای اخیر، جهان بیش از هر زمان دیگری نشان داده است که کوچکترین تنش سیاسی، اقتصادی یا اقلیمی میتواند بازارهای جهانی غذا را دستخوش تغییر کند و مسیر تأمین کالاهای اساسی کشورها را تحتفشار قرار دهد. ایران نیز به دلیل ساختار اقلیمی، محدودیت منابع آبی و وابستگی بخشی از تولیدات غذایی به واردات از این نوسانات تأثیر میپذیرد. هر اختلال جهانی از درگیری در نقاط کلیدی گرفته تا بحرانهای اقتصادی یا محدودیتهای حملونقل میتواند واردات گندم، روغن، نهادههای دامی و دیگر کالاهای حیاتی را با چالش روبهرو کرده و امنیت غذایی را در معرض فشار قرار دهد. به همین دلیل بررسی اثر این نوسانات بر امنیت غذایی ایران، نه یک تحلیل تخصصی محدود بلکه موضوعی است که به طور مستقیم با سفره مردم و ثبات اقتصادی کشور پیوند خورده است.
ایران بخش قابلتوجهی از نیازهای غذایی خود بهویژه نهادههای دامی، روغن خام و بخشی از گندم مورد نیاز صنعت را از بازار جهانی تأمین میکند. این وابستگی نسبی باعث شده هر موج جدیدی در بازارهای جهانی بلافاصله بازتاب خود را در هزینه واردات، سیاستهای ذخیرهسازی و نهایتاً قیمت مصرفکننده نشان دهد. در زمان بحرانهای جهانی، کشورهایی که کاملاً مستقل نیستند، مجبورند با قیمتهای بالاتر، هزینه حملونقل سنگینتر و دسترسی محدودتر کنار بیایند. بنابراین مطالعه دقیق اینکه «جهان چگونه بر امنیت غذایی ایران فشار وارد میکند»، گامی ضروری برای برنامهریزی پایدار در سالهای آینده است.
گندم بهعنوان مهمترین محصول استراتژیک جهان، نمونه بارزی از تأثیرپذیری بازار ایران از بحرانهای جهانی است. در شرایط عادی، قیمت گندم جهانی تابعی از تولید کشورهای اصلی، هزینه حمل، شرایط آبوهوایی و قیمت انرژی است اما همین بازار در زمان هرگونه تنش جهانی بهشدت نوسان پیدا میکند. بحران در یکی از صادرکنندگان اصلی، محدودیتهای موقتی صادرات، افزایش تقاضای کشورهای واردکننده و حتی شایعات مربوط به کمبود جهانی، میتوانند قیمت گندم را ظرف چند هفته افزایش دهند. برای ایران که بخشی از نیاز خود را از طریق واردات تأمین میکند، این افزایش قیمت به معنای فشار بر بودجه خرید، تغییر در برنامهریزی ذخایر و حتی افزایش هزینه تمامشده صنعت نان و آرد است. از طرف دیگر، افزایش قیمت جهانی گندم معمولاً اثر روانی شدیدی در جامعه دارد و حتی پیش از رسیدن اثر واقعی واردات، بازار را مستعد نوسان میکند.
بازار جهانی روغن خوراکی نیز یکی از پرریسکترین بازارهاست. ایران برای تولید روغن مصرفی، نیازمند واردات روغن خام و دانههای روغنی است و این بازار نسبت به مواردی مانند خشکسالی در کشورهای تولیدکننده، بحرانهای حملونقل، محدودیتهای صادراتی یا تغییر سیاستهای کشاورزی بسیار حساس است. دانههای سویا، آفتابگردان و کلزا هر کدام تولیدکنندگان محدود و خاصی در جهان دارند؛ بنابراین یک اختلال کوچک در یک منطقه میتواند کل عرضه جهانی را تحتتأثیر قرار دهد. ایران در چنین شرایطی با این چالش مواجه میشود که هم باید نیاز صنایع داخلی را تأمین کند و هم قیمتها را در سطح قابلقبول نگه دارد. جهش جهانی قیمت روغن معمولاً با سرعت زیادی بر بازار خرد اثر میگذارد، زیرا بخشی از صنعت غذایی کشور وابسته به این ماده اولیه است.
نهادههای دامی شاید بیش از هر کالای دیگری نشاندهنده میزان شکنندگی امنیت غذایی در برابر نوسانات جهانی باشند. ذرت، جو و کنجاله سویا از مهمترین خوراک دام هستند و بخش عمدهای از تولید پروتئین حیوانی کشور از مرغ و تخممرغ تا گوشت قرمز مستقیماً به قیمت این نهادهها وابسته است. بازار جهانی نهادهها تحتتأثیر قیمت انرژی، هزینه حمل، اتفاقات اقلیمی، کاهش تولید و تنشهای ژئوپولیتیک است. افزایش قیمت سوخت، مسیرهای طولانیتر دریایی یا خطرات حملونقل همگی میتوانند قیمت واردات نهادههای دامی را برای ایران چند برابر کنند. در نتیجه هزینه تولید مرغدار و دامدار افزایش مییابد و این افزایش سرانجام به قیمت مصرفکننده منتقل میشود این یعنی نوسانات جهانی نهادهها، مستقیماً با سفره ایرانیان گره خورده است.
اما یکی از عوامل کمتر دیدهشده، نقش شبکههای حملونقل بینالمللی است. حتی اگر قیمت جهانی کالا ثابت بماند، اختلال در مسیرهای دریایی، کمبود کانتینر، افزایش هزینه بیمه حمل یا بستهشدن موقت یک گذرگاه مهم میتواند واردات ایران را با تاخیر یا هزینههای اضافی روبهرو کند. از آنجا که بسیاری از کالاهای اساسی حجیماند و تنها از مسیر دریایی وارد میشوند هر اختلالی میتواند به سرعت برنامه تأمین کالا را دچار مشکل کند. این موضوع باعث میشود کشور در برخی دورهها مجبور شود زودتر از موعد از ذخایر خود برداشت کند یا واردات جدید را با قیمتهای غیرقابل پیشبینی انجام دهد.
در کنار عوامل اقتصادی و حملونقلی، اثر روانی بحرانهای جهانی نیز پدیدهای است که نمیتوان نادیده گرفت. بازار مواد غذایی جهان، بازار انتظارات است. وقتی در رسانهها درباره افزایش قیمت غلات یا محدودیت صادرات یک کشور خبر منتشر میشود، حتی قبل از اینکه اثر واقعی واردات دیده شود، بازار داخلی مستعد واکنش میشود. افزایش خریدهای هیجانی، رشد ناگهانی تقاضا، احتکار خانگی و رفتارهای سوداگرانه، همگی عواملیاند که میتوانند از یک نوسان جهانی کوچک، یک چالش داخلی بزرگ بسازند. مدیریت این فضا بیش از هر چیز نیازمند اطلاعرسانی دقیق، شفافیت در برنامه ذخیرهسازی و ارائه آمار واقعی موجودیهاست.
با وجود همه این ریسکها، ایران در سالهای گذشته تلاش کرده با مجموعهای از سیاستهای مدیریتی، اثر نوسانات جهانی را بر امنیت غذایی کاهش دهد. تقویت ذخایر استراتژیک نخستین و مهمترین ابزار است. در دورههایی که بازار جهانی با نوسان روبهرو نیست، افزایش ذخایر میتواند در زمان بحران به ثبات بازار داخلی کمک کند و مانع افزایش ناگهانی قیمتها شود. در کنار این، تنوعبخشی به کشورهایی که از آنها واردات انجام میشود، یکی از راهکارهای مهم کاهش ریسک است. اتکا به چند مسیر مشخص وارداتی در دنیای امروز بسیار پرریسک است و توسعه سبد تأمینکنندگان میتواند کشور را در برابر اختلالات ناگهانی مقاومتر کند.
توسعه تولید داخلی نیز ستون مهم تابآوری غذایی به شمار میرود. افزایش بهرهوری کشاورزی، توسعه کشت دانههای روغنی، مدیریت هوشمند مصرف آب، کاهش ضایعات و حمایت از صنایع تبدیلی از جمله اقداماتی است که میتواند وابستگی به واردات را کاهش دهد. البته واقعیت این است که ایران بهدلیل محدودیتهای اقلیمی نمیتواند در همه محصولات به خودکفایی کامل برسد اما میتوان با ترکیب تولید داخلی، واردات هدفمند و ذخایر کافی، یک سیستم پایدار و مقاوم ایجاد کرد.
چشمانداز امنیت غذایی ایران در سالهای آینده بیش از هر زمان دیگری به قدرت مدیریت در برابر نوسانات جهانی بستگی دارد. در دنیایی که هر تکانه کوچک میتواند موجی بزرگ در بازار مواد غذایی ایجاد کند، کشورهایی موفق خواهند بود که از اکنون زیرساختهای تابآوری خود را تقویت کنند. تقویت ذخایر، بهبود زنجیره تأمین، تنوع منابع وارداتی، توسعه فناوریهای پیشبینی و برنامهریزی و سرمایهگذاری در تولید داخلی پنج پایهای هستند که آینده امنیت غذایی ایران را شکل میدهند با این ترکیب، میتوان حتی در شرایطی که جهان درگیر بحران است، سفره مردم را با ثبات و قابلاتکا نگاه داشت.
