«جهان اقتصاد» ازوضعیت بازار نفت گزارش می دهد
نفت در تله نااطمینانی و دو راهی عرضه و تقاضا
گلناز پرتوی مهر - روزنامه نگار
بازار جهانی نفت در روزهای اخیر بار دیگر به صحنه تقابل میان «بنیادهای اقتصادی» و «تنشهای امنیتی» تبدیل شده است. در حالی که تقویمهای معاملاتی از ثبت سومین هفته نزولی متوالی برای شاخصهای برنت و وستتگزاس اینترمدیت خبر میدهند، رشد ملایم قیمتها در معاملات روز جمعه، نشانهای از وحشت نهفته در عمق بازار است؛ وحشتی که ریشه در شکنندگی زنجیره تأمین جهانی دارد. وقتی صحبت از افت ۳.۵ درصدی برنت و ریزش ۶ درصدی شاخص آمریکایی در طول یک هفته میشود، نمیتوان آن را صرفاً به نوسانات گذرا نسبت داد؛ ما با یک بازتنظیم ساختاری در تقاضا و عرضه روبروییم که هر لحظه ممکن است با یک جرقه امنیتی، وارونه شود.
گزارشهای اخیر آژانس بینالمللی انرژی بیش از هر زمان دیگری بر واقعیت تلخِ بزرگترین اختلال در تاریخ تجارت نفت و گاز صحه میگذارد. وقتی امنیت خطوط انتقال و پالایشگاهها ز خاورمیانه گرفته تا زیرساختهای صادراتی در شرق اروپا هدف قرار میگیرد، بازار دیگر تنها با «قانون عرضه و تقاضا» پیش نمیرود. در واقع، ریسک ژئوپلیتیک اکنون به یک «پریمیوم» (صرف ریسک) در قیمت هر بشکه نفت تبدیل شده است.
حملات به زیرساختهای پالایشی روسیه که طبق آمار، ظرفیت پردازش نفت خام این کشور را در مقطعی تا ۴۵ درصد کاهش داده است، نشاندهنده یک تغییر پارادایم در درگیریهای نظامی است: «انرژی به عنوان سلاح». وقتی مسکو تهدید به واکنشهای شدید در پاسخ به حملات به پلهای استراتژیک و بخشهای انرژی خود میکند، پیامی واضح به بازار مخابره میشود: فصل «توقف حملات» به زیرساختها به پایان رسیده است. این یعنی عرضه نفت روسیه که نقشی کلیدی در تنظیم بازار جهانی دارد، بیش از پیش در معرض ابهام قرار گرفته است.
در سوی دیگر میدان، نگاهها به نشست حساس ۲۹ نوامبر دوخته شده است. گروه اوپکپلاس در حالی برای ترسیم نقشه راه تولید سال ۲۰۲۷ گردهم میآیند که با یک دوراهی تاریخی مواجهاند. از یک سو، فشار بر قیمتها ناشی از نگرانیهای کلان اقتصادی و گذار انرژی، انگیزهای قوی برای تداوم کاهش داوطلبانه تولید است تا از سقوط نرخها جلوگیری شود. از سوی دیگر، کاهش سهم بازار در بلندمدت، دغدغهای است که نمیتوان نادیده گرفت.
با این حال، تجربه نشان داده است که اوپکپلاس در شرایط بحرانی، «اجماع» را بر «رقابت» ترجیح میدهد. حمایت از قیمتها در سطوح فعلی، تنها راه برای اطمینان از جریان سرمایهگذاری در بالادست صنعت نفت است. بدون این حمایت، نه تنها تعادل بازار بههم میخورد، بلکه آینده امنیت انرژی جهان نیز دچار خلل خواهد شد.
تحلیلِ درازمدت آژانس بینالمللی انرژی مبنی بر کاهش ۴ درصدی تقاضای جهانی تا سال ۲۰۳۵، زنگ خطری است که نباید نادیده گرفته شود. شتاب گرفتنِ برقیسازی و تغییر نوع سوخت مصرفی در واکنش به تنشهای فعلی، نشان میدهد که امنیت انرژی از نگاه دولتها، اکنون در «استقلال از سوختهای فسیلی وارداتی» معنا میشود. این یعنی مناقشات نظامی، خود ناخواسته کاتالیزوری برای تسریع گذار انرژی شدهاند.
با این حال، واقعیتِ امروزِ بازار نفت همچنان با نفت خام گره خورده است. افزایش تقاضای خرید در روزهای اخیر به دنبال ناآرامیهای تازه در خاورمیانه، ثابت میکند که بازار جهانی هنوز به اندازه کافی برای رهایی از «وابستگی به بشکههای نفت» آماده نیست. اختلال در هر یک از گلوگاههای خاورمیانه میتواند به سرعت اثرات «کارایی انرژی» را خنثی کرده و قیمتها را به سطوح تورمزایی برساند که تابآوری اقتصادهای نوظهور را به چالش میکشد.
برای فعالان صنعت نفت، پالایشگاهداران و تحلیلگران بازار، وضعیت فعلی به معنای کار در یک «مه غلیظ» است. ما شاهد یک نبرد فرسایشی هستیم: نبردی بین ظرفیت تولیدی که با محدودیتهای لجستیکی و حملات فیزیکی دستوپنج نرم میکند و تقاضایی که در سایه بهرهوری و سیاستهای جدید اقلیمی، به دنبال راهی برای خروج است.
نتیجه نهایی این تقابل، احتمالا نوسانات بالایی است که در کوتاهمدت شاهد خواهیم بود. تا زمانی که تنشهای ژئوپلیتیک به عنوان یک متغیر دائم در معادله باقی بمانند، قیمت نفت کفِ حمایتی خود را مدیونِ ناامنی خواهد بود. در نهایت، نشست پیشروی اوپکپلاس تعیینکننده مسیرِ سال آتی خواهد بود؛ جایی که اراده تولیدکنندگان برای حفظ ثبات، در آزمونی بزرگ قرار میگیرد.
در دنیایی که انرژی دیگر تنها یک کالا نیست و به بخشی از امنیت ملی تبدیل شده است، انعطافپذیری در زنجیره تأمین و استراتژیهای مدیریتِ ریسک، تنها راه بقا در این بازارِ ناآرام است. پالایشگاهها، به عنوان آخرین سنگرِ تبدیل انرژی، باید خود را برای سناریوهای متغیرِ عرضه آماده کنند؛ چرا که در این بازار، پیشبینیناپذیری، تنها اصلِ پیشبینیپذیر است.