«جهان اقتصاد» گزارش می دهد
باران آمد، اما سدها هنوز تشنهاند
گلناز پرتوی مهر - روزنامه نگار
افزایش بارندگیهای پاییزی، تصویر امیدوارکنندهای از وضعیت آب کشور ساخته است؛ اما پشت این میانگین مثبت، مخازن کمآب، حوضههای بیبارش و شهرهایی قرار دارند که تأمین آبشان همچنان به مدیریت دقیق و کاهش مصرف وابسته است.
باران که میبارد، نخستین تصویر در ذهن بسیاری از ما پایان خشکسالی است؛ خیابانهای خیس و رودخانههایی که جان میگیرند، این امید را تقویت میکنند که خطر کمآبی عقب نشسته است. اما آمارهای تازه از وضع سدهای کشور، روایت پیچیدهتری دارند: بارندگی از ابتدای سال آبی تا ۲۳ آبان، در مقایسه با متوسط بلندمدت حدود ۳۰ درصد بیشتر بوده، ولی این افزایش هنوز نه به معنای پرشدن مخازن است و نه نشانه پایان تنش آبی.
تا این تاریخ، تنها حدود ۱۳ درصد از بارش مورد انتظار کل سال آبی ثبت شده است. این تفاوت میان «افزایش نسبت به میانگین بلندمدت» و «سهم از بارش سالانه» نکتهای کلیدی است. ممکن است بارندگی چند هفتهای از مقدار معمول همان بازه بیشتر باشد، اما چون سال آبی تازه آغاز شده، هنوز بخش عمده بارش سالانه تحقق نیافته باشد. به بیان ساده، عدد مثبت در مقایسه با میانگین، بهتنهایی گویای فراوانی آب نیست؛ زمان بارش، محل وقوع آن و میزان نفوذش به منابع آب نیز اهمیت دارد.
در نقشه بارش کشور هم تصویر یکدستی دیده نمیشود. شش استان خراسان رضوی، گیلان، مازندران، یزد، خراسان جنوبی و سیستانوبلوچستان همچنان بارشی کمتر از حد نرمال داشتهاند. این پراکندگی یادآور میشود که میانگین کشوری میتواند واقعیت حوضههای آبریز را پنهان کند. بارانی که در یک منطقه میبارد، لزوماً ذخیره قابل استفاده برای منطقهای دیگر نیست؛ همانطور که بارش شدید و کوتاهمدت، همیشه به تغذیه پایدار سفرههای زیرزمینی یا افزایش محسوس ذخیره سدها منجر نمیشود.
آمار سدها این فاصله میان امید و واقعیت را روشنتر میکند. میزان پرشدگی مخازن که در ابتدای پاییز حدود ۴۷ درصد بود، اکنون نزدیک به ۴۵ درصد گزارش شده است. در عین حال، ورودی سدها از ابتدای سال آبی، نسبت به متوسط دهساله حدود ۵۷ درصد افزایش داشته و بارندگیهای اخیر نزدیک به یک میلیارد مترمکعب به حجم آب سدها افزودهاند. این ارقام در نگاه نخست امیدوارکنندهاند، اما باید کنار هم خوانده شوند: افزایش ورودی و اضافهشدن آب به مخازن هنوز نتوانستهاند افت ذخیره را معکوس کنند. بخشی از بارشها دیرهنگام بوده و شرایط دمایی پاییز نیز بر میزان رواناب و ذخیرهسازی اثر گذاشته است.
اینجا تفاوت میان «ورودی آب» و «موجودی ذخیره» اهمیت پیدا میکند. ورودی نشان میدهد چه میزان آب در یک دوره وارد مخزن شده، اما میزان پرشدگی حاصل تراز میان ورودی، خروجی، برداشت و وضعیت ذخیره پیشین است. اگر مخزنی در آغاز دوره کمآب باشد، افزایش موقت ورودی لزوماً آن را از وضعیت نگرانکننده خارج نمیکند. در واقع، بارندگی تازه ممکن است بخشی از کسری را جبران کند، بیآنکه توان تأمین پایدار آب در ماههای بعد را تضمین کند.
وضعیت برخی سدها نمونه روشنی از این مسئله است. سد زایندهرود تنها ۱۵ درصد، سد لار ۲ درصد، دوستی یک درصد و ساوه ۷ درصد پرشدگی دارند. سد کرخه با ۴۰ درصد، کمالصالح با ۲۰ درصد و اکباتان با ۴۰ درصد ذخیره گزارش شدهاند؛ چاهنیمههای سیستانوبلوچستان نیز ۲۱ درصد پر هستند. تفاوت چشمگیر میان این ارقام نشان میدهد که صحبت از «وضعیت سدهای کشور» بدون توجه به موقعیت هر سد، ممکن است گمراهکننده باشد. افزایش میانگین ورودی سدها نمیتواند بهتنهایی وضعیت سدهایی را که همچنان در سطوح بسیار پایین قرار دارند، توضیح دهد یا نگرانی مصرفکنندگان وابسته به آنها را برطرف کند.
حساسیت موضوع در شهرهای بزرگ بیشتر است؛ شهرهایی که جمعیت بالا و تقاضای مستمر دارند و تأمین آبشان به چند منبع محدود وابسته است. تهران، کرج، قم، مشهد، اراک، اصفهان، یزد و همدان در شمار شهرهایی هستند که منابع وابسته به آنها با محدودیت روبهروست. وقتی ذخیره سدهای تهران، مرکزی، خراسان رضوی، قم، اصفهان، زنجان و همدان نامطلوب توصیف میشود، مسئله تنها به کمبود آب در یک مخزن محدود نیست؛ زنجیرهای از منابع و مصارف شهری، کشاورزی و صنعتی تحت فشار قرار میگیرد.
در همین چارچوب، ارقام ورودی سدها نیز باید با دقت تفسیر شوند. در دوره گزارششده، ورودی سدهای استان تهران حدود ۴۰ میلیون مترمکعب، زایندهرود حدود ۳۵ میلیون و کرخه حدود ۳۰ میلیون مترمکعب اعلام شده، در حالی که ورودی سد دوستی صفر بوده است. این دادهها نهتنها تفاوت میان حوضهها را نشان میدهند، بلکه بر محدودیت تعمیمدادن یک خبر خوب به کل کشور تأکید میکنند. بارش در بخشی از کشور میتواند جریان ورودی را افزایش دهد، اما اگر حوضه دیگری بیبارش بماند، بحران آن حوضه همچنان پابرجاست.
از این رو، مدیریت آب نباید تنها به واکنش هنگام افت محسوس ذخایر محدود شود. برنامهریزی متناسب با هر حوضه، بررسی همزمان ذخایر سطحی و آبهای زیرزمینی و برآورد واقعبینانه آب قابل بهرهبرداری، اجزای ضروری تصمیمگیریاند. آمادهبودن طرحهای اضطراری برای شهرهای در معرض تنش نیز اهمیت دارد، اما اجرای چنین طرحهایی به منابع مالی و هماهنگی میان دستگاههای مسئول وابسته است. برنامهای که فقط روی کاغذ بماند، نمیتواند در روزهای اوج مصرف جای آب ازدسترفته را بگیرد.
در کنار اقدامات فنی و زیرساختی، مدیریت تقاضا نیز باید از توصیههای کلی فراتر برود. ضرورت صرفهجویی زمانی اثرگذار میشود که متناسب با وضعیت هر منطقه، روشن و قابل اجرا باشد و شهروندان بدانند چرا و در کجا باید مصرف را کاهش دهند. در مناطق دارای ذخایر بسیار پایین، اولویت باید حفظ پایداری تأمین آب شرب و کنترل مصارف پرحجم باشد. همزمان، سیاستگذاری باید از این واقعیت آغاز کند که هر حوضه ظرفیت آبی محدودی دارد و توسعه مصرف نمیتواند بیاعتنا به آن ادامه یابد.
بارشهای اخیر برای منابع آب کشور خبر بدی نیستند؛ افزایش ورودی سدها و اضافهشدن بخشی از ذخیره، اتفاقی مثبت است. اما مثبتبودن یک روند با کافیبودن آن تفاوت دارد. وقتی فقط بخش کوچکی از بارش سالانه تحقق یافته، پرشدگی کل مخازن حدود ۴۵ درصد است و برخی سدهای مهم در محدوده یک تا چند درصد قرار دارند، خوشبینی زودهنگام میتواند جای احتیاط لازم را بگیرد.
باران آمده است، اما برای سنجش پایان کمآبی باید به آنچه در سدها و حوضهها میماند نگاه کرد، نه فقط به آنچه از آسمان میبارد. میانگین بهتر، فرصت تنفس ایجاد میکند؛ تضمین نمیکند که همه شهرها و مناطق از تنش عبور کردهاند. تا زمانی که ذخایر بهبود پایدار پیدا نکنند و مصرف با ظرفیت واقعی منابع هماهنگ نشود، بارشهای پاییزی را باید نشانهای امیدوارکننده دانست، نه اعلام پایان بحران.