بهرهوری در سایه بیثباتی شکل نمیگیرد؛ پیوند فناوری و سرمایه انسانی به زنجیره تأمین قابل پیشبینی نیاز دارد
فرشته امینی - نایبرئیس کمیسیون استاندارد، محیط زیست، توسعه پایدار و آب اتاق ایران
ارتقای کیفیت و بهرهوری در بنگاههای تولیدی، صرفاً با خرید تجهیزات جدید یا افزایش ظرفیت تولید محقق نمیشود. این هدف به مجموعهای از عوامل بههمپیوسته نیاز دارد که فناوری، سرمایه انسانی و ثبات محیط فعالیت اقتصادی در مرکز آن قرار دارند. بنگاه زمانی میتواند از ظرفیتهای خود به شکل مؤثر استفاده کند که علاوه بر دسترسی به ابزارها و دانش فنی روز، از امکان برنامهریزی برای تأمین مواد اولیه، مدیریت هزینهها و استمرار تولید نیز برخوردار باشد. در غیر این صورت، بخش مهمی از توان مدیریتی و عملیاتی آن به جای نوآوری و بهبود عملکرد، صرف مواجهه با بیثباتیهای روزمره خواهد شد.
فناوری یکی از پیشرانهای اصلی بهرهوری است، اما اثرگذاری آن به نحوه استفاده و میزان تناسبش با نیازهای واقعی بنگاه بستگی دارد. بهکارگیری فناوریهای پیشرفته میتواند دقت فرایندهای تولید، سرعت عملیات، کنترل کیفیت و استفاده از منابع را بهبود دهد؛ با این حال، فناوری بدون نیروی انسانی آموزشدیده و توانمند، به ظرفیت کامل خود نمیرسد. کارکنان متخصص باید بتوانند تجهیزات و سامانههای جدید را بهدرستی به کار بگیرند، دادههای حاصل از فرایند تولید را تحلیل کنند و بر اساس آن تصمیمهای اصلاحی بگیرند. بنابراین، سرمایهگذاری در فناوری باید همزمان با آموزش، ارتقای مهارت و تقویت مشارکت نیروی انسانی پیش برود.
با وجود اهمیت این دو عامل، یک مسئله بنیادیتر نیز وجود دارد: ثبات و پیشبینیپذیری محیط فعالیت بنگاهها. تولیدکننده برای حفظ کیفیت یکنواخت، به مواد اولیهای با مشخصات قابل اتکا و زمانبندی تأمین مشخص نیاز دارد. اگر نوسانات ارزی، محدودیتهای تأمین یا تغییرات مداوم مقررات، امکان برنامهریزی برای تهیه نهادهها را مختل کند، بنگاه ناچار میشود تصمیمهای تولیدی خود را بارها تغییر دهد. این وضعیت نهتنها هزینههای عملیاتی را افزایش میدهد، بلکه کنترل کیفیت و حفظ استانداردهای محصول را نیز دشوار میکند.
ثبات زنجیره تأمین از این جهت اهمیت دارد که کیفیت محصول نهایی در بسیاری از موارد از همان مرحله تأمین مواد اولیه شکل میگیرد. تغییر مداوم در منابع تأمین یا مشخصات نهادهها میتواند تنظیمات خطوط تولید، ترکیب مواد و روشهای کنترل کیفیت را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، تولیدکننده برای حفظ کیفیت ناچار به انجام آزمایشها و کنترلهای بیشتر، اصلاح فرایندها یا حتی توقف و راهاندازی مجدد خطوط تولید میشود. این اقدامات منابعی را مصرف میکنند که در شرایط باثبات میتوانستند صرف توسعه محصول، نوآوری و افزایش بهرهوری شوند.
نکته مهم آن است که بخشی از هزینههای ناشی از بیثباتی، در حسابهای معمول بنگاه بهسادگی قابل مشاهده نیست. زمانی که مدیران و کارشناسان بخش عمده وقت خود را صرف پیگیری تأمین مواد اولیه، واکنش به تغییر مقررات یا مدیریت نوسانات بازار میکنند، هزینه فرصت قابل توجهی به بنگاه تحمیل میشود. این ظرفیت مدیریتی و تخصصی میتوانست در مسیر اصلاح فرایندها، ارتقای کیفیت، توسعه فناوری و افزایش توان رقابتی به کار گرفته شود.
از این رو، ارتقای بهرهوری فقط به تصمیمهای درون بنگاه محدود نیست و به کیفیت سیاستگذاری اقتصادی نیز وابستگی دارد. ثبات نسبی مقررات، شفافیت در تصمیمهای مرتبط با تأمین و تجارت، کاهش موانع غیرضروری و فراهم کردن امکان پیشبینی هزینهها، به تولیدکننده اجازه میدهد برنامههای میانمدت و بلندمدت خود را با اطمینان بیشتری تنظیم کند. سیاستگذاری باثبات به معنای نادیده گرفتن تغییرات اقتصادی نیست؛ بلکه به معنای مدیریت تغییرات با اطلاعرسانی روشن، سازوکارهای قابل پیشبینی و پرهیز از تصمیمهای ناگهانی و متعارض است.
در نهایت، بهرهوری پایدار از پیوند سه مؤلفه شکل میگیرد: فناوری متناسب با نیاز تولید، نیروی انسانی ماهر و زنجیره تأمین قابل اتکا. ضعف هر یک از این عوامل میتواند بازده سرمایهگذاری در دو عامل دیگر را نیز کاهش دهد. همانطور که فرشته امینی تأکید میکند، استفاده هدفمند از فناوری و تقویت نقش نیروی انسانی باید با ایجاد ثبات در محیط فعالیت بنگاهها همراه شود. تنها در چنین شرایطی میتوان ظرفیتهایی را که امروز صرف مدیریت نااطمینانی میشوند، به موتور نوآوری، بهبود کیفیت و افزایش بهرهوری تبدیل کرد.