اروپا پشت درهای بسته یک زمستان پرهزینه

هنوز نخستین توده‌های هوای قطبی خاک اروپا را لمس نکرده‌اند، اما بازارهای انرژی در قاره سبز پیشاپیش به استقبال زمستانی رفته‌اند که نشانه‌های آن بیش از هر چیز در شیب تند نمودارهای قیمت گاز و برق خودنمایی می‌کند. در شرایطی که بهای گاز طبیعی در بازارهای عمده‌فروشی اروپا به قله‌های چهار سال اخیر تکیه زده، دماسنج اقتصادی خانوارها اضطرابی ملموس را ثبت می‌کند. این جهش قیمت اگرچه در ماه‌های گذشته زیر سایه رشد خیره‌کننده قیمت سوخت‌های فسیلی حمل‌ونقل پنهان مانده بود—جایی که بنزین افزایشی ۲۳ درصدی و گازوئیل جهشی ۳۵ درصدی را ثبت کردند—اما ساختار تأخیری بازار انرژی مصرفی سرانجام اجازه داد تا دومینوی تورم به درب منازل شهروندان اروپایی برسد.

آمارهای شاخص قیمت انرژی خانگی حکایت از آن دارند که در بازه زمانی فوریه تا سپتامبر، میانگین قیمت گاز خانگی در پایتخت‌های اروپایی دست‌کم ۱۲ درصد و بهای برق ۴.۲ درصد گران‌تر شده است. شاید این ارقام در نگاه نخست در قیاس با شتاب بازار سوخت معتدل به نظر برسند، اما ماهیت قراردادهای با نرخ ثابت و بسته‌های یارانه‌ای مقطعی دولت‌ها تنها مانند یک عایق موقت عمل کرده‌اند؛ عایقی که با فرارسیدن روزهای سرد و پایان مهلت قراردادها، فرو خواهد ریخت و شوک عمده‌فروشی را به طور کامل به جیب مصرف‌کننده منتقل خواهد کرد.
بازار برق اروپا امروز نمونه‌ای بارز از گسست و ناهمگونی ساختاری است. بررسی بهای هر کیلووات‌ساعت برق در پایتخت‌های مختلف قاره، پرده از شکافی پنج‌برابری برمی‌دارد؛ جایی که کی‌یف با بهای ۸.۴ سنت یورو در پایین‌ترین پله می‌ایستد و بروکسل با رکورد بی‌سابقه ۴۱.۳ سنت یورو، عنوان گران‌ترین پایتخت را به دوش می‌کشد.
میانگین قیمت برق در پایتخت‌های اتحادیه روی عدد ۲۷.۲ سنت یورو ایستاده است؛ اما کلان‌شهرهای صنعتی و تصمیم‌ساز اروپا همگی در لایه بالایی این میانگین دست‌وپا می‌زنند. برلین با ۳۹.۶ سنت، دوبلین با ۳۸.۷ سنت، برن با ۳۸.۶ سنت و لندن با ۳۸.۳ سنت به‌طور فشرده در تعقیب بروکسل هستند. رم با ۳۶.۶ سنت، وین با ۳۴.۴ سنت و پراگ با ۳۴.۳ سنت، حلقه پایتخت‌های دارای انرژی گران را تکمیل می‌کنند. در سمت مقابل، بوداپست با ۱۰.۳ سنت، پودگوریتسا با ۱۱.۳ سنت، بلگراد با ۱۱.۶ سنت و والتا با ۱۲.۳ سنت، فضایی به‌مراتب آرام‌تر را تجربه می‌کنند. حتی در مادرید با ۲۸.۳ سنت و پاریس با ۲۸.۱ سنت، اگرچه اعداد نسبت به غول‌های صنعتی معقول‌تر به نظر می‌رسند، اما همچنان بالاتر از میانگین کل قاره جا خوش کرده‌اند.
این ناهمگونی صرفاً ناشی از بعد مسافت یا مالیات نیست؛ بلکه مستقیماً به سبد تولید برق مربوط می‌شود. وابستگی نیروگاه‌های برق به خوراک گاز طبیعی در شرایط اوج مصرف زمستان، عاملی است که هزینه تولید هر مگاوات برق حرارتی را با نرخ جهشی گاز گره می‌زند و یک دور باطل تورمی را بازتولید می‌کند.
مقایسه اسمی قیمت‌ها بر پایه یورو همواره واقعیت سفره و توان معیشتی شهروندان را بازگو نمی‌کند. زمانی که عینک «استاندارد قدرت خرید» (PPS) بر چشم گذاشته شود، آرایش جدول هزینه‌های انرژی دچار دگرگونی بنیادین می‌شود؛ دگرگونی‌ای که چهره آسیب‌پذیر برخی اقتصادهای اروپای شرقی و مرکزی را عیان می‌سازد.
در این سنجه تعدیل‌شده، بخارست با ثبت رقم ۵۵.۱ گران‌ترین شهر اروپا برای تأمین برق لقب می‌گیرد، در حالی که اسلو با ۱۱.۵ عنوان مرفه و ارزان‌ترین را از آن خود می‌کند. پایتخت رومانی و ورشو در این رتبه‌بندی جهشی ده‌پله‌ای را ثبت می‌کنند و برعکس، شهرهایی چون برن و کپنهاگ به‌ترتیب با سقوط آزاد ۲۰ و ۱۳ پله‌ای روبه‌رو می‌شوند؛ افتی که نشان می‌دهد درآمد سرانه بالا در سوئیس یا دانمارک چگونه زهر قیمت‌های اسمی بالا را برای شهروندان می‌گیرد.
 
در میان پنج اقتصاد برتر قاره، رم با شاخص ۳۸.۲ فشار سنگین‌تری را به نسبت درآمد شهروندانش تحمل می‌کند، برلین با ۳۵.۵، مادرید با ۳۱.۶ و لندن با ۳۰.۹ در وضعیت پرفشار باقی می‌مانند و تنها پاریس با رقم ۲۵.۸ وضعیتی پایین‌تر از میانگین ۲۹.۶ اتحادیه دارد.
همین سناریو در بازار گاز نیز تکرار می‌شود؛ استکهلم با قیمت اسمی ۳۴.۸ سنت یورو در صدر قرار دارد و با احتساب قدرت خرید (شاخص ۲۸.۵) نیز همچنان گران‌ترین پایتخت برای گرمایش گازی است. در سمت مقابل، پایتخت‌هایی مانند صوفیه که در قیمت اسمی یورویی جایگاهی در رتبه هجدهم داشتند، بر اساس قدرت خرید ناگهان به رتبه پنجم پرهزینه‌ترین‌ها پرتاب می‌شوند. در نقطه مقابل، شهرهایی مثل لندن و بروکسل با افت چندپله‌ای نشان می‌دهند که درآمد بالا توانسته شوک قبض‌های گازی را مهار کند.
یکی از پیچیدگی‌های جالب بازار امروز اروپا، تناقض توزیع قیمت میان برق و گاز است.

خانوارها در یک وضعیت همگن زندگی نمی‌کنند؛ برای مثال در استکهلم و آمستردام قیمت برق در دامنه‌ای معتدل حرکت می‌کند، اما بهای گاز طبیعی سر به فلک کشیده است. در نقطه مقابل، شهروندان بخارست، بروکسل یا لندن از گاز نسبتاً ارزان‌تری بهره می‌برند اما ناچارند برای روشن نگه داشتن چراغ‌ها و لوازم برقی، بالاترین تعرفه‌های برق را در قبوض خود تحمل کنند. این توازن نامتقارن، سیاست‌گذاری‌های بهینه‌سازی مصرف و گذار به سمت سیستم‌های گرمایشی برقی (مانند پمپ‌های حرارتی) را با ابهاماتی جدی و تصمیم‌گیری‌های پرهزینه روبه‌رو کرده است.
مسیر حرکت قیمت‌ها از ابتدای سال تا پایان تابستان یکدست نبوده است. در بخش برق، لیسبون با پرش ۲۲ درصدی، آمستردام با ۱۷.۳ درصد، مادرید با ۱۵.۱ درصد و رم با ۱۴.۹ درصد پیشتاز گرانی شدند؛ هرچند برخی مناطق مانند لوکزامبورگ (افت ۱۵.۳ درصدی) و پایتخت‌های نوردیک چون هلسینکی کاهش مقطعی را به ثبت رساندند.
اما کانون بحران در بخش گاز طبیعی نمایان شد. پایتخت استونی، تالین، با پرواز ۵۹.۲ درصدی قیمت گاز از ۷.۸ به ۱۲.۴ سنت یورو، پرچمدار انفجار قیمت‌ها شد. موج این جهش با ارقام ۳۷.۹ درصد در بروکسل، ۳۳.۱ درصد در آتن، ۳۰.۲ درصد در برن، ۲۸.۲ درصد در لندن و بالای ۲۲ درصد در پاریس، وین و برلین تکرار شد؛ اعدادی که پیش‌درآمدی مستقیم بر سنگینی قبوض زمستانه به شمار می‌روند.
بزرگ‌ترین پاشنه‌آشیل اروپا در این معادله پیچیده، سطح آمادگی زیرساختی آن برای تاب‌آوری در برابر یخبندان است. تکیه‌گاه اصلی بازارهای گاز در زمستان، انبارهای ذخیره‌سازی زیرزمینی هستند؛ اما آمارها نشان می‌دهند که مخازن ذخیره‌سازی اتحادیه اروپا در اوایل پاییز روی عدد نگران‌کننده ۷۲.۴ درصد ظرفیت ایستاده‌اند. این پایین‌ترین رکورد ثبت‌شده برای این بازه زمانی از سال ۲۰۱۱ تاکنون است.
کمبود این بالشتک اطمینان به این معناست که اگر زمستان پیش‌رو امواج سرمای طولانی یا غافلگیرکننده‌ای را در اواخر فصل به همراه داشته باشد، حاشیه امنیت شبکه انرژی به‌شدت شکننده خواهد بود. در چنین وضعیتی، بازار عمده‌فروشی با نخستین یخبندان دچار جهش‌های مقطعی شدید خواهد شد و از آنجا که دولت‌ها فضای مالی محدودتری برای تداوم یارانه‌ها در اختیار دارند، هزینه تمام‌شده گرمایش مستقیماً بار سنگینی را به ستون فقرات اقتصاد خانوارها تحمیل خواهد کرد. زمستان امسال برای سیاست‌مداران و شهروندان اروپایی، آزمونی است نه فقط از جنس تاب‌آوری در برابر سرما، بلکه در تنظیم دخل‌وخرجی که هر کیلووات آن حالا به نرخ طلا محاسبه می‌شود.