پازل پیچیده زمستان سرد انرژی
زهرا طاهروردیان - روزنامه نگار
با وزش نخستین بادهای سرد پاییزی، سایه سنگین زمستانی متفاوت و پرمخاطره بر سر اقتصاد و انرژی کشور گسترده می‌شود. امسال پرونده گرمایش زمستانی صرفاً مرور چالش‌های سنتی نظیر شدت مصرف یا عقب‌ماندگی در سرمایه‌گذاری میادین مشترک نیست بلکه صنعت گاز در شرایطی پای به کارزار سرما می‌گذارد که زخم‌های ناشی از تنش‌های نظامی و آسیب‌دیدگی زیرساخت‌های حیاتی فرآورش گاز، صورت‌مسئله را از یک «عدم تعادل فصلی» به یک «معادله پیچیده امنیت ملی» تبدیل کرده است. برهم‌خوردن هندسه تولید، نیاز مبرم به احیای ظرفیت‌های خاموش، چیدمان دینامیک شبکه انتقال و دوگانه‌سوزسازی اضطراری شریان‌های تولید برق، قطعات پازلی هستند که باید پیش از ورود موج‌های قطبی در کنار یکدیگر با دقت میلی‌متری چیده شوند.
برای درک ابعاد این ناترازی باید توجه داشت که این حجم گاز ازدست‌رفته تقریباً برابر با تمام نیاز مصرفی چند استان پرجمعیت و صنعتی کشور در اوج سرماست. خروج هم‌زمان چند پالایشگاه از زنجیره بهره‌برداری، اتاق فرماندهی گاز را ناچار کرد تا با بازتعریف فرآیندها، الگوی «تولید زودهنگام» و توزیع شناور بار خوراک را به اجرا بگذارد. چرخش خوراک به ظرفیت‌های خالی پالایشگاه‌های هم‌جوار و استفاده از حداکثر توان واحدهای پالایشی پایدار، توانست در فاز نخست رقمی نزدیک به ۱۰۰ میلیون مترمکعب در روز را به مدار بازگرداند. با این حال، باقی‌مانده این کسری تا سقف ۲۳۰ میلیون مترمکعب، گره کوری است که باز شدن کامل آن نیازمند اتمام عملیات بازسازی بخش‌های تکمیلی و راه‌اندازی ردیف‌های آسیب‌دیده با پیشرفت بیش از ۷۰ درصدی تا پیش از رسیدن به نقطه اوج سرما در بهمن‌ماه خواهد بود. تا آن زمان، شبکه باید این خلأ عمیق را در میانه فشار فزاینده تقاضا هضم کند.
خطوط انتقال سراسری در روزهای یخبندان شبیه به فنری تحت کشش هستند هر افت فشاری در میانه مسیر، پیش از همه خود را در استان‌های انتهایی نشان می‌دهد. این وضعیت نیازمند اتخاذ استراتژی «آرایش دینامیک شبکه» است به این معنا که ایستگاه‌های تقویت فشار، لوپ‌های موازی و خطوط کنارگذر باید در هر لحظه هماهنگ با تغییرات دما بازتنظیم شوند. برآوردهای فنی حاکی از آن است که حداقل سه استان کشور در صورت ورود افت فشار شدید با وضعیت قرمز و تنش گازی مواجه خواهند شد؛ نقطه‌ای که نجات آن نیازمند مانور پیچیده سوآپ، مدیریت پیک خط و پیشگیری از قفل‌شدگی هیدرولیکی لوله‌هاست.
در تمام معادلات ناترازی، نخستین بخشی که به نفع گرمایش خانگی سپر دفاعی را زمین می‌گذارد، بخش نیروگاهی و صنایع بالادستی است. طبق اصول بهره‌برداری شبکه، گاز خانگی همواره در اولویت خط قرمز قرار دارد. بنابراین با صعود منحنی مصرف خانوارها، شیرهای ورودی گاز به نیروگاه‌ها به‌صورت پلکانی بسته می‌شود. در چنین فضایی بقای شبکه برق و جلوگیری از خاموشی‌های سراسری، کاملاً به میزان انباشت «سوخت مایع جایگزین» وابسته است.
انباشت بیش از ۳.۲ میلیارد لیتر ذخیره گازوئیل تا پایان تابستان، یک ضربه‌گیر استراتژیک برای سیستم فراهم آورده است اما این بافر مایع با یک خطای محاسباتی ساده می‌تواند بلعیده شود. عملیات سوخت‌رسانی مایع به نیروگاه‌ها یک عملیات صرفاً انباری نیست بلکه چالش لجستیک جاده‌ای و ریلی، بارندگی و مسدود شدن جاده‌ها، تخلیه بهینه‌شده تانکرها و کیفیت احتراق توربین‌ها را شامل می‌شود. سوزاندن حجم بالایی از سوخت مایع در کنار اثرات نامطلوب زیست‌محیطی، فشار بی‌سابقه‌ای بر ناوگان حمل‌ونقل جاده‌ای و مخازن ذخیره تحمیل می‌کند و در صورت طولانی‌شدن موج سرما، ممکن است تاب‌آوری زنجیره انتقال سوخت مایع نیز به آزمونی سخت کشیده شود.
در میانه تلاش مهندسی در عسلویه و مراکز دیسپچینگ، متغیر پیش‌بینی‌ناپذیر نهایی، «رفتار مصرف‌کننده» است. بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد گاز تزریق‌شده به شبکه شهری صرفاً سوزانده می‌شود تا فضای خانه‌ها گرم شود؛ گرمایشی که به دلیل ضعف ساختاری عایق‌بندی ساختمان‌ها، راندمان پایین سامانه‌های گرمایشی سنتی و فرهنگ رایج اتلاف حرارت، مستقیماً به هدررفت در آسمان منجر می‌شود.
زمستان پیش رو تنها فصل سرمای طبیعی نیست؛ سنجه‌ای کم‌نظیر از بلوغ مدیریتی و فنی صنعت انرژی کشور در مواجهه هم‌زمان با پیامدهای آسیب‌های جنگی و ناترازی فصلی است. بازگرداندن پالایشگاه‌های آسیب‌دیده با مدل‌های تولید زودهنگام، کنترل دینامیک خطوط لوله تا مقاصد شکننده شمالی، به‌کارگیری ذخایر میلیاردی سوخت مایع در نیروگاه‌ها و جلب همراهی مشترکان، حلقه‌های زنجیره‌ای هستند که پارگی هر یک از آن‌ها می‌تواند کل آرایش شبکه را برهم زند.
ایران در آستانه ورود به ماه‌های سرد سال بر روی طنابی باریک میان «ظرفیت فرآورش باقی‌مانده» و «فوران تقاضای حرارتی» گام برمی‌دارد؛ مسیری که عبور ایمن از آن، نیازمند هوشمندی لحظه‌ای در سطح مدیریت فنی و مشارکت مسئولانه در سطح خانه به خانه جامعه است.
