آسیب‌پذیری تهران در برابر سیلاب‌های آتی
علیرضا توانا - عضو کمیته ملی سدهای بزرگ
شهر تهران را معمولاً با آلودگی هوا، زلزله و بحران آب می‌شناسند، اما سیلاب یکی از خطرهای جدی و کم‌توجه‌شده‌ی آن است. شهری که در اقلیمی نیمه‌خشک قرار دارد، در برابر بارش‌های کوتاه و شدید به‌شدت آسیب‌پذیر است. این آسیب‌پذیری فقط از شدت بارش نمی‌آید، بلکه حاصل ترکیب شرایط طبیعی حوضه، الگوی توسعه‌ی شهری، فرسودگی زیرساخت و تغییرات اقلیمی است.
تهران در دامنه‌ی جنوبی رشته‌کوه البرز بنا شده و از شمال به جنوب شیب قابل‌توجهی دارد. رودخانه‌ها و مسیل‌هایی مانند دربند، فرحزاد، کن و دارآباد، رواناب حوضه‌های کوهستانی را با سرعت و بار رسوبی بالا به بافت شهری می‌رسانند. این حوضه‌ها زمان تمرکز کوتاهی دارند، یعنی فاصله‌ی میان اوج بارش و اوج سیلاب در پایین‌دست بسیار اندک است. در نتیجه، سیلاب‌ها اغلب بدون هشدار کافی و با سرعت و قدرت تخریب بالا به محدوده‌ی مسکونی می‌رسند و رسوب، سنگ و درختان را نیز با خود می‌آورند. چنین جریان‌هایی بسیار خطرناک‌تر از آب‌گرفتگی ساده‌اند.
عامل دوم، شیوه‌ی توسعه‌ی شهر است. رشد شتابان تهران در دهه‌های اخیر، ساخت‌وساز را به حریم و حتی بستر مسیل‌ها و رودخانه‌ها کشانده است. هر ساختمان یا جاده‌ای که در مسیر طبیعی جریان ساخته شود، سطح مقطع عبور آب را کم می‌کند و سطح آب را بالا می‌برد. گزارش‌های مربوط به سیلاب‌های ایران نیز ساخت‌وساز گسترده‌ی ساختمان و جاده در نزدیکی بستر رودخانه‌ها را از عوامل تشدید خطر سیلاب ناگهانی می‌دانند. در کنار آن، گسترش آسفالت و بتن نفوذ آب به خاک را کاهش می‌دهد، ضریب رواناب را بالا می‌برد و دبی اوج را افزایش می‌دهد. شبکه‌هایی که بر پایه‌ی ضرایب رواناب و شدت بارش دهه‌های گذشته طراحی شده‌اند، امروز با بار هیدرولیکی بیشتری روبه‌رو هستند.
زیرساخت زهکشی شهری نیز نقطه‌ی ضعف دیگری است. کانال‌ها، آبروها و کالورت‌ها در بسیاری از نقاط به‌دلیل رسوب، انباشت زباله، تجاوز به مسیر و نبود لایروبی منظم، بخشی از ظرفیت طراحی خود را از دست داده‌اند. گلوگاه‌هایی مانند تقاطع‌ها، زیرگذرها و نقاط پست، پیش از همه آب‌گرفته می‌شوند و گاهی به تله‌ی مرگ تبدیل می‌شوند. افزون بر این، فرونشست زمین در بخش‌هایی از دشت تهران، به‌ویژه جنوب و جنوب‌غرب، پیامد برداشت بیش‌ازحد آب زیرزمینی است. فرونشست شیب طراحی کانال‌ها و کلکتورها را تغییر می‌دهد، در برخی قطعات جریان ثقلی را مختل می‌کند و به لوله‌ها و سازه‌ها آسیب می‌زند. نرخ فرونشست در نقاط مختلف یکسان نیست و برای مهندسی دقیق باید از داده‌های به‌روز رادار ماهواره‌ای (InSAR) و ترازیابی استفاده کرد.
تغییر اقلیم لایه‌ی دیگری از خطر را اضافه می‌کند. در منطقه‌ای که خشکسالی بلندمدت را تجربه می‌کند، بارش‌ها اغلب کم‌تعداد اما متمرکز و شدیدند. خاک خشک و متراکم ظرفیت نفوذ کمی دارد و بخش بزرگی از باران به رواناب تبدیل می‌شود. به همین دلیل، «خشکسالی» و «سیلاب» تناقضی با هم ندارند و می‌توانند در یک حوضه کنار هم رخ دهند. این یعنی سیلاب‌های آینده را نمی‌توان صرفاً با داده‌های تاریخی گذشته پیش‌بینی کرد و دوره‌های بازگشت طراحی باید با شرایط اقلیمی جدید بازنگری شوند.
شواهد اخیر این خطر را تأیید می‌کند. در سیلاب و رانش گل‌ولای امامزاده داوود در شمال‌غرب تهران، که از نظر جغرافیای خطر چندباری رخداد داشته باید توجه ویژه شود، تکرار فاجعه در یک نقطه نشان می‌دهد با خطری ساختاری روبه‌رو هستیم، نه حادثه‌ای اتفاقی. اخیراً نیز در سیلاب ناگهانی در کرج، غرب تهران، خودروها را در خیابان‌ها جابه‌جا کرد و معابر را با آب، گل و آوار پوشاند. این رویداد یادآور آن است که کلان‌شهر تهران و پیرامون آن در معرض رخدادهای مشابه‌اند.
کاهش این خطر به رویکردی چندلایه نیاز دارد. نخستین گام، تهیه‌ی نقشه‌ی دقیق پهنه‌های سیل‌گیر با مدل‌سازی هیدرولیکی دوبعدی و به‌روزرسانی دوره‌ی بازگشت طراحی بر پایه‌ی داده‌های اقلیمی جدید است. این نقشه‌ها باید مبنای صدور مجوز ساخت قرار گیرند و ساخت‌وساز در پهنه‌های پرخطر و حریم مسیل‌ها به‌طور جدی کنترل شود، حتی اگر به بازگشایی برخی مسیرهای تصرف‌شده بینجامد. در بالادست، آبخیزداری، سدهای رسوب‌گیر و سازه‌های تعدیل‌کننده‌ی سیلاب می‌توانند اوج دبی و بار رسوبی را کاهش دهند. در داخل شهر، زیرساخت سبز مانند پوشش‌های نفوذپذیر، باغچه‌های بارانی، حوضچه‌های نگهداشت و تغذیه‌ی مصنوعی آبخوان، هم رواناب را کم می‌کند و هم به مهار فرونشست کمک می‌کند. در شبکه‌ی موجود نیز ظرفیت‌سنجی، لایروبی منظم و ارتقای گلوگاه‌هایی مانند کالورت‌ها و زیرگذرها ضروری است.
مدیریت ریسک تنها به سازه محدود نمی‌شود.
سامانه‌ی هشدار زودهنگام مبتنی بر رادار بارش، ایستگاه‌های سنجش در حوضه‌های کوهستانی و ارسال پیامک عمومی می‌تواند در حوضه‌هایی با زمان تمرکز کوتاه، جان انسان‌ها را نجات دهد. آموزش عمومی درباره‌ی خطر توقف در مسیل‌ها، تردد در زیرگذرها هنگام بارش و حضور در بستر رودخانه‌ها نیز هزینه‌ی کمی دارد و اثرگذار است. پایش مداوم فرونشست و لحاظ‌کردن آن در طراحی شیب شبکه‌ها نیز باید به بخشی از برنامه‌ی نگهداری تبدیل شود.
در مجموع، آسیب‌پذیری تهران در برابر سیلاب نتیجه‌ی هم‌افزایی شیب تند حوضه‌ها، تصرف مسیل‌ها، نفوذناپذیر شدن سطح شهر، فرسودگی زهکشی، فرونشست و تغییر الگوی بارش است. هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی مسئله را حل‌نشدنی نمی‌کند، اما در کنار هم خطر را بالا می‌برند. راهکار پایدار، ترکیبی از برنامه‌ریزی کاربری زمین، بازسازی و نگهداری زیرساخت، مدیریت آب زیرزمینی و هشدار سریع است. هزینه‌ی پیشگیری، حتی اگر سنگین باشد، در برابر تلفات انسانی و خسارت‌های اقتصادی یک سیلاب بزرگ ناچیز است.
