ناترازی گاز و تهدید تولید برق؛ سوخت جایگزین نیروگاه‌ها باید پیش از اوج مصرف تأمین شود
حمیدرضا صالحی - رئیس هیات‌مدیره فدراسیون صادرات انرژی و صنایع وابسته ایران
تأمین پایدار انرژی یکی از پیش‌شرط‌های تداوم فعالیت صنعتی است و هرگونه اختلال در عرضه گاز می‌تواند زنجیره‌ای از محدودیت‌ها را در بخش‌های مختلف اقتصاد ایجاد کند. مسئله ناترازی گاز تنها به صنایعی که مستقیماً از این حامل انرژی استفاده می‌کنند محدود نمی‌شود؛ زیرا نیروگاه‌ها نیز برای تولید برق به گاز وابسته‌اند و کاهش سوخت‌رسانی به آنها می‌تواند محدودیت انرژی را به سایر واحدهای تولیدی منتقل کند. از این منظر، مدیریت ناترازی گاز باید با نگاهی فراتر از یک بخش و با در نظر گرفتن پیوند میان تولید گاز، برق و فعالیت صنعتی انجام شود.
محدودیت گاز از دو مسیر بر تولید صنعتی اثر می‌گذارد. مسیر نخست، کاهش مستقیم فعالیت صنایع گازبر است؛ مسیری که می‌تواند حجم تولید و بهره‌برداری از ظرفیت‌های صنعتی را محدود کند. مسیر دوم، کاهش سوخت نیروگاه‌ها و افت احتمالی تولید برق است که دامنه اثرگذاری ناترازی را به صنایعی گسترش می‌دهد که حتی مصرف‌کننده مستقیم گاز نیستند. در چنین شرایطی، یک محدودیت در بخش گاز می‌تواند به مسئله‌ای فراگیر در کل اقتصاد تولیدی تبدیل شود.
به همین دلیل، مدیریت مصرف و بهینه‌سازی توزیع گاز در نیمه دوم سال اهمیت ویژه‌ای دارد. در دوره‌ای که تقاضای گاز افزایش می‌یابد و منابع عرضه با محدودیت روبه‌رو می‌شوند، اولویت‌بندی مصرف و برنامه‌ریزی دقیق برای تخصیص سوخت ضروری است. تصمیم‌های مقطعی و واکنشی، اگر بدون هماهنگی میان بخش‌های تولید گاز، نیروگاهی و صنعتی اتخاذ شوند، ممکن است صرفاً محل بروز کمبود را تغییر دهند و هزینه آن را به بخش دیگری از اقتصاد منتقل کنند. مدیریت مؤثر باید از پیش مشخص کند که در شرایط محدودیت، چه میزان سوخت و با چه اولویتی در اختیار مصرف‌کنندگان مختلف قرار گیرد.
یکی از راهکارهای پیش‌بینی‌شده برای کاهش فشار بر شبکه گاز، استفاده نیروگاه‌ها از سوخت مایع جایگزین است. این امکان می‌تواند در دوره کمبود گاز، بخشی از نیاز نیروگاه‌ها را پوشش دهد و مانع انتقال تمام فشار کمبود به شبکه برق شود. با این حال، وجود امکان فنی استفاده از سوخت جایگزین به‌تنهایی کافی نیست. این راهکار زمانی قابلیت اتکا دارد که سوخت مورد نیاز، از جمله گازوئیل، به‌موقع تأمین و در محل نیروگاه‌ها در دسترس باشد. در غیر این صورت، ظرفیت جایگزینی که روی کاغذ وجود دارد، در زمان نیاز به راهکاری عملیاتی تبدیل نخواهد شد.
بنابراین، برنامه‌ریزی برای سوخت جایگزین باید پیش از آغاز دوره اوج محدودیت‌ها انجام شود. برآورد نیاز نیروگاه‌ها، پیش‌بینی حجم مصرف، هماهنگی میان نهادهای تأمین و توزیع سوخت و آماده‌سازی امکانات ذخیره‌سازی و انتقال، از جمله اقداماتی است که می‌تواند اثربخشی این راهکار را افزایش دهد. تأمین دیرهنگام سوخت، حتی اگر در نهایت انجام شود، ممکن است فرصت استفاده مؤثر از آن را از بین ببرد.
البته استفاده از سوخت مایع باید به‌عنوان راهکاری برای مدیریت دوره‌های محدودیت دیده شود، نه جایگزینی برای اصلاح ساختاری ناترازی انرژی. راهبرد پایدارتر، هم‌زمان به مدیریت تقاضا، بهینه‌سازی مصرف، ارتقای بهره‌وری و تقویت قابلیت اطمینان تأمین سوخت نیاز دارد. تکیه صرف بر راهکارهای اضطراری، مسئله را به دوره بعد منتقل می‌کند و هزینه‌های بیشتری بر نظام انرژی تحمیل خواهد کرد.
در نهایت، حفظ تولید صنعتی در دوره کمبود گاز به هماهنگی میان سیاست‌های گازی و برقی وابسته است. اگر سوخت جایگزین نیروگاه‌ها به‌موقع تأمین شود و توزیع گاز نیز بر اساس برنامه‌ای روشن و متوازن صورت گیرد، می‌توان بخشی از آثار ناترازی را کنترل کرد. اما شرط اصلی، تبدیل پیش‌بینی‌های فنی به اقدام اجرایی پیش از آن است که محدودیت سوخت به محدودیت گسترده تولید تبدیل شود.
