باران پاییزی و سراب ذخایر!

پاییز ۱۴۰۵ در حالی به نیمه رسیده است که تقویم آب‌شناسی کشور، روایتی متناقض را برایمان روایت می‌کند. از یک‌سو، آمارهای بارشی لبخند رضایت بر لبان کارشناسان مدیریت منابع آب می‌نشاند و از سوی دیگر، آمار «تراز منفی» ذخایر سدها، زنگ خطری است که نمی‌توان آن را نادیده گرفت. این پارادوکس، همان نقطه عطفی است که مدیریت آب در ایران را از یک چالش فنی به یک «ضرورت حیات سیاسی و اجتماعی» تبدیل کرده است. در حالی که افکار عمومی ممکن است با شنیدن خبر افزایش ورودی آب به سدها، تصور کنند دوران خشکسالی به پایان رسیده، واقعیت‌های نهفته در پشت این اعداد، حکایت دیگری دارند؛ حکایتی از یک نبرد نابرابر میان افزایش بارش‌ها و نرخ بالای مصرف در جغرافیایی که با ناترازی‌های مزمن دست‌وپنج نرم می‌کند.
وقتی به داده‌های ثبت‌شده تا ۱۷ آبان ۱۴۰۵ نگاه می‌کنیم، یک جهش معنادار خودنمایی می‌کند. ورودی ۲ میلیارد و ۳۲۰ میلیون مترمکعبی آب به مخازن سدها، رشد ۸۰ درصدی را نسبت به سال گذشته و ۱۱ درصدی را نسبت به میانگین ده ساله نشان می‌دهد. این اعداد در نگاه نخست، امیدبخش است. گویی آسمان سر آشتی باز کرده و ظرفیت‌های آبی کشور در حال بازیابی خود هستند.
اما بیایید کمی عمیق‌تر شویم. این حجم ورودی، اگرچه نسبت به دورانِ قحط‌بارانی سال‌های اخیر یک پیروزی محسوب می‌شود، اما نتوانسته است «کسری انباشته» سال‌های گذشته را جبران کند. شواهد گویای آن است که حجم موجودی مخازن کشور از سطح ۴۷ درصد در ابتدای پاییز به ۴۳ درصد سقوط کرده است. این ریزش ۴ درصدی در بازه‌ای که انتظار می‌رفت با شروع بارش‌های پاییزی، روند ذخیره‌سازی صعودی باشد، یک پیام روشن دارد: «تنش آبی در ایران، دیگر تابعی از نوسانات جوی نیست، بلکه تابعی از سوءمدیریت در توزیع و نرخ بی‌محابای مصرف است.»
شاید نگران‌کننده‌ترین بخش این گزارش، وضعیت تمرکز جمعیتی در مرکز و شمال کشور باشد. تهران، کرج، اراک، قم، اصفهان، یزد و همدان؛ این فهرست نه تنها کلان‌شهرهای پرجمعیت، بلکه موتورهای محرک اقتصاد کشور هستند. وقتی امنیت آبی این مناطق با تهدید مواجه می‌شود، امنیت اقتصادی، رفاه اجتماعی و حتی ثبات روانی جامعه تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
بررسی وضعیت سدهای تهران و البرز، تصویری از یک بی‌نظمی ساختاری است. سد امیرکبیر با ۶۷ درصد پرشدگی، اگرچه نسبت به میانگین ۱۰ ساله ۳۱ درصد بهبود داشته، اما این یک استثنا در میان قاعده‌ای تلخ است. در مقابل، سد لار را ببینید؛ تنها ۲ درصد پرشدگی! این عدد چیزی فراتر از هشدار است؛ این یک فاجعه خاموش است که زیر پوست شهر جریان دارد. سدهایی چون لتیان با ۲۶ درصد و ماملو با ۸۸ درصد حجم خالی، نشان می‌دهند که ذخایر استراتژیک ما در حاشیه پایتخت، تا چه حد آسیب‌پذیر هستند. برای تهران، «تنش آبی» دیگر یک مفهوم انتزاعی در گزارش‌های خبری نیست؛ بلکه واقعیتِ هر روزه‌ای است که مدیریت مصرف را نه به یک انتخاب اخلاقی، بلکه به یک اجبار زیستی تبدیل کرده است.
اگر کل کشور را یک پیکره واحد فرض کنیم، باید بپذیریم که این پیکره در حال حاضر دچار نوعی «تب و لرز» منطقه‌ای است. بارش‌های ۲۰.۳ میلی‌متری امسال نسبت به ۳.۴ میلی‌مترِ سال گذشته، پیشرفت بزرگی است، اما این میانگین‌ها فریبنده‌اند. وقتی ۹ استان کشور شامل یزد، خراسان رضوی، بوشهر، گیلان، فارس، خراسان جنوبی، مازندران، سیستان و بلوچستان و سمنان همچنان در وضعیت «زیر نرمال» قرار دارند، یعنی بحران، ملی اما راهکارها باید بومی باشند.
توزیع نامتوازن بارش‌ها، بار دیگر ضرورت تدوین «پروتکل‌های منطقه‌ای» را فریاد می‌زند. نمی‌توان برای استانی مثل گیلان که با وجود بارش‌های خوب، درگیر چالش‌های زیرساختی است، همان نسخه‌ای را پیچید که برای خراسان جنوبی یا یزد با اقلیم خشک کویری نوشته می‌شود. اینجاست که نقش حوضه‌های آبریز پررنگ می‌شود؛ حوضه‌هایی که اکنون مرزهای سیاسی استان‌ها را درنوردیده‌اند و دیگر با مدیریت‌های جزیره‌ای قابل کنترل نیستند.
باید صادقانه با خودمان و مخاطبمان روبه‌رو شویم: کابوس خشکسالی با یک سال بارش خوب به پایان نمی‌رسد. این خشکسالی، ریشه‌هایی در تغییرات اقلیمی جهانی، بهره‌برداری‌های غیراصولی از سفره‌های زیرزمینی در دهه‌های گذشته و البته الگوهای مصرفی دارد که با واقعیت‌های زیستی ایران همخوانی ندارد.
مدیریت آب کشور اکنون به یک «نقشه راه چندلایه» نیاز دارد. اولویت‌بندی مصرف در بخش کشاورزی که بیشترین سهم را در هدررفت منابع دارد، بازنگری در الگوی کشت در مناطق بحرانی، و از همه مهم‌تر، شفاف‌سازیِ وضعیت مخازن برای مردم؛ مردم باید بدانند که چرا شیر آب در تهران یا اصفهان، نمادِ یک سرمایه ملی رو به اتمام است.
آمارها به ما می‌گویند که ما در «منطقه خاکستری» قرار داریم؛ نه در اوج خشکسالیِ مطلق و نه در دوران ترسالیِ امن.

عبور از این منطقه خاکستری، نیازمند هوشمندی در حکمرانی آب است. مدیریت مصرف باید از شعار، به ابزارهای فنی و اقتصادی تبدیل شود. اصلاح تعرفه‌ها، نوسازی شبکه فرسوده آبرسانی که بخش قابل‌توجهی از منابع را در مسیر انتقال هدر می‌دهد، و پایش دقیق برداشت‌های زیرزمینی، تنها راهکارهای عملیاتی هستند که می‌توانند ما را از تبعات اجتماعی و اقتصادی این تنش آبی نجات دهند.
در نهایت، اگرچه اعداد نشان‌دهنده یک جهش مثبت نسبت به سال گذشته‌اند، اما نگاهِ تحلیلی به داده‌ها می‌گوید که ما هنوز در حاشیه امن قرار نداریم. امنیت آبی، دارایی‌ای نیست که یک‌شبه به دست بیاید و یک‌ساله نابود شود؛ این یک فرآیند بلندمدت است. ما باید بپذیریم که «تابستان‌های داغ» و «پاییزهای کم‌بارش» بخشی از واقعیتِ آینده ایران هستند.
پیام اصلی داده‌های آب‌شناسی ۱۴۰۵ ساده است: فرصت را برای اصلاح ساختارها غنیمت بشماریم. بارش‌ها، فرصتی تنفسی به ما داده‌اند تا زیرساخت‌ها را تعمیر کنیم، الگوها را اصلاح کنیم و برای سال‌های پیش رو آماده شویم. اگر این فرصت را با توهم «حل شدن بحران» از دست بدهیم، تکرار دوباره‌یِ هشدارهای مشابه در پاییز سال آینده، نه یک شوخی، که یک احتمال جدی و نگران‌کننده خواهد بود. مدیریت آب، آزمون بزرگِ توانایی ما در همزیستی با جغرافیاست؛ آزمونی که مردود شدن در آن، هزینه‌هایی بسیار گزاف‌تر از بازسازیِ چند سد و ایستگاه پمپاژ خواهد داشت.