جهان اقتصاد» گزارش می دهد اوپکپلاس در برابر نفت شیل؛ نبردی که هنوز تمام نشده
گلناز پرتوی مهر
«
بازار جهانی نفت دیگر آن میدان ساده و قابل پیشبینی دهههای گذشته نیست. اگر زمانی تصمیم چند کشور عضو اوپک میتوانست مسیر قیمتها را تعیین کند، امروز معادله پیچیدهتر شده است. اوپکپلاس، ائتلافی متشکل از اعضای اوپک و متحدانشان، همچنان یکی از بازیگران اصلی بازار نفت است، اما در برابر نیرویی قرار دارد که قواعد سنتی را به چالش کشیده: نفت شیل آمریکا. نبرد میان این دو، نبردی تمامنشدنی است؛ نبردی بر سر سهم بازار، قیمت و نفوذ.
اوپکپلاس در حال حاضر حدود ۴۰ درصد عرضه جهانی نفت را در اختیار دارد و روی کاغذ، همچنان قدرتمندترین بلوک تولیدکننده نفت جهان محسوب میشود. این ائتلاف در سالهای اخیر بارها با کاهش یا تثبیت تولید تلاش کرده قیمتها را در سطوحی قابل قبول نگه دارد؛ سطوحی که هم برای بودجه کشورهای عضو مناسب باشد و هم باعث تخریب تقاضای جهانی نشود. با این حال، هر تصمیم اوپکپلاس امروز با یک سؤال کلیدی مواجه است: بازار تا چه حد از آن تبعیت میکند؟
پاسخ این سؤال را باید در آن سوی اقیانوس اطلس جستوجو کرد. انقلاب نفت شیل، آمریکا را به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت جهان تبدیل کرده است. ویژگی اصلی نفت شیل، انعطافپذیری بالاست؛ تولیدکنندگان شیل میتوانند در بازههای زمانی کوتاه، تولید را افزایش یا کاهش دهند و به تغییرات قیمت واکنش سریع نشان دهند. همین ویژگی، ابزار سنتی اوپکپلاس یعنی «مدیریت عرضه» را تضعیف کرده است.
هر بار که اوپکپلاس با کاهش تولید، قیمتها را بالا میبرد، بخشی از این افزایش قیمت بهسرعت تولید شیل آمریکا را تحریک میکند. نتیجه آن است که عرضه جدید وارد بازار میشود و اثر تصمیم اوپکپلاس تا حدی خنثی میشود. این چرخه در سالهای اخیر بارها تکرار شده و نشان داده بازار نفت دیگر بهسادگی گذشته فرمانپذیر نیست.
چالش اوپکپلاس فقط نفت شیل نیست؛ شکاف منافع میان اعضا نیز قدرت این ائتلاف را محدود کرده است. همه اعضا شرایط اقتصادی یکسانی ندارند. برخی کشورها، مانند عربستان سعودی، توان تحمل قیمتهای پایینتر را دارند و میتوانند برای حفظ سهم بازار یا اعمال فشار بر رقبا، تولید را محدود کنند. در مقابل، برخی اعضا برای تأمین بودجه داخلی خود به قیمتهای بالاتر و صادرات بیشتر نیاز دارند و پایبندی کامل به سهمیهها برایشان دشوار است.
این اختلاف منافع باعث شده اجرای تصمیمات اوپکپلاس همیشه بینقص نباشد. هرگونه عدم پایبندی، پیام روشنی به بازار میدهد: قدرت کنترل عرضه، شکنندهتر از آن چیزی است که روی کاغذ به نظر میرسد.
نقش آمریکا در این نبرد فقط به تولید شیل محدود نمیشود. سیاستهای انرژی، تجاری و حتی خارجی این کشور نیز بر بازار نفت تأثیرگذار است. آمریکا امروز نهتنها تولیدکننده بزرگ نفت، بلکه صادرکننده مهمی نیز هست و میتواند با افزایش صادرات، بخشی از خلأهای بازار را پر کند.
از سوی دیگر، دولت آمریکا معمولاً علاقهای به قیمتهای بسیار بالا ندارد؛ قیمتهایی که تورم را تشدید میکند و فشار اقتصادی بر مصرفکنندگان داخلی میآورد. این ملاحظه سیاسی، گاه آمریکا را در موقعیتی قرار میدهد که بهطور غیرمستقیم در برابر تلاشهای اوپکپلاس برای بالا نگه داشتن قیمتها عمل میکند.
با وجود قدرت و انعطافپذیری، نفت شیل نیز نقاط ضعف خود را دارد. هزینه تولید شیل نسبت به بسیاری از منابع سنتی بالاتر است و چاههای شیل نرخ افت تولید سریعی دارند. این بدان معناست که تولیدکنندگان شیل برای حفظ سطح تولید، نیازمند سرمایهگذاری مداوم هستند. اگر قیمت نفت به سطوح پایینتری سقوط کند، بخشی از تولید شیل از صرفه اقتصادی خارج میشود و کاهش تولید اجتنابناپذیر خواهد بود.
همین نقطه ضعف، همچنان یکی از ابزارهای بالقوه اوپکپلاس است. اگر این ائتلاف بتواند قیمتها را برای مدتی طولانی در سطوح پایین نگه دارد، میتواند به تولید شیل فشار وارد کند. اما اجرای چنین استراتژیای برای اعضای اوپکپلاس نیز هزینهبر است و همه اعضا توان تحمل آن را ندارند.
واقعیت این است که نقش اوپکپلاس تغییر کرده است. این ائتلاف دیگر مانند گذشته «کنترلکننده قیمت» نیست، بلکه بیشتر به مدیر نوسانات بازار تبدیل شده است. هدف اصلی امروز اوپکپلاس، جلوگیری از سقوط شدید قیمتها یا جهشهای ناگهانی است؛ نه لزوماً رساندن قیمت نفت به سطوح بسیار بالا.
در بازاری که عرضه از سوی بازیگران متنوعی تأمین میشود و تقاضا نیز تحت تأثیر رکودهای دورهای و گذار انرژی قرار دارد، حفظ تعادل کاری بهمراتب دشوارتر از گذشته است. اوپکپلاس هنوز میتواند مسیر بازار را تا حدی اصلاح کند، اما دیگر فرمان مطلق در دست ندارد.
اوپکپلاس و نفت شیل آمریکا، دو نیروی متضاد اما بههموابستهاند. هر تصمیم یکی، واکنش دیگری را به دنبال دارد. این نبرد نه با پیروزی کامل یکی از طرفین، بلکه با توازن شکنندهای ادامه مییابد که بازار جهانی نفت را شکل میدهد.
اوپکپلاس هنوز بازیگر مهمی در بازار جهانی نفت است، اما دوران سلطه بیچونوچرای آن بر قیمتها به پایان رسیده است. نفت شیل آمریکا، شکاف منافع اعضا و ملاحظات سیاسی قدرتهای بزرگ، بازار نفت را چندقطبی کردهاند. در چنین شرایطی، قیمت نفت نه محصول تصمیم یک کارتل، بلکه نتیجه کشمکش دائمی میان عرضه، سیاست و اقتصاد جهانی است؛ کشمکشی که نشان میدهد نبرد اوپکپلاس و نفت شیل، هنوز تمام نشده است
