«جهان اقتصاد» از کاهش تولید نفت اوپک گزارش می دهد
زلزله نفتی در اوپک
گلناز پرتوی مهر- روزنامهنگار
بازار جهانی انرژی در ماه مارس ۲۰۲۶ با یکی از کمسابقهترین شوکهایسالهای اخیر روبهرو شد؛ شوکی که نه از جنس افت تقاضا، بلکه ناشی ازکاهش شدید عرضه در میان اعضای سازمان کشورهای صادرکننده نفت،اوپک، بود. تازهترین گزارش دبیرخانه اوپک نشان میدهد مجموع تولید نفت۱۲ عضو این سازمان در مقایسه با ماه قبل بیش از ۲۷ درصد کاهش یافته واز ۲۸ میلیون و ۶۶۶ هزار بشکه در روز به ۲۰ میلیون و ۷۸۸ هزار بشکهرسیده است؛ افتی سنگین که میتواند آثار مهمی بر قیمت جهانی نفت،امنیت انرژی و موازنه قدرت در بازارهای بینالمللی بر جای بگذارد.
این کاهش تولید در حالی رخ داده که بخش عمده آن متوجه کشورهای اصلیتولیدکننده در حوزه خلیج فارس بوده است. عراق، عربستان سعودی، اماراتمتحده عربی و کویت بیشترین افت را تجربه کردهاند و در مجموع میلیونهابشکه از ظرفیت تولید روزانه خود را از دست دادهاند. همین مسئله موجب شدهآرایش سنتی تولیدکنندگان اوپک دستخوش تغییر شود و برخی کشورها دررتبهبندی تولید نفت جابهجا شوند.
در میان اعضای اوپک، عراق بیشترین آسیب را متحمل شده است. این کشورکه تا پیش از این دومین تولیدکننده بزرگ اوپک محسوب میشد، در ماه مارسبا افت ۶۱ درصدی تولید مواجه شد و از جایگاه دوم به رتبه چهارم سقوط کرد. تولید روزانه نفت عراق از ۴ میلیون و ۱۸۸ هزار بشکه در فوریه به یک میلیونو ۶۲۵ هزار بشکه در مارس رسید؛ به عبارت دیگر، بغداد تنها در یک ماه بیشاز ۲ میلیون و ۵۶۳ هزار بشکه از تولید خود را از دست داده است. چنینافتی برای اقتصادی که وابستگی بالایی به درآمدهای نفتی دارد، میتواندتبعات مالی گستردهای به همراه داشته باشد.
عربستان سعودی نیز بهعنوان بزرگترین تولیدکننده اوپک، دومین کاهش بزرگرا ثبت کرده است. تولید روزانه نفت این کشور از ۱۰ میلیون و ۲۱۱ هزاربشکه در فوریه به ۷ میلیون و ۷۹۹ هزار بشکه در مارس رسید؛ یعنی افتیمعادل ۲ میلیون و ۳۱۴ هزار بشکه در روز. این کاهش ۲۲ درصدی در حالیرخ داده که ریاض همواره نقش تعیینکنندهای در تنظیم بازار نفت و مدیریتعرضه اوپک داشته است. افت تولید عربستان میتواند نشانهای از فشارهایعملیاتی، محدودیتهای لجستیکی یا تأثیر مستقیم تحولات منطقهای برزیرساختهای انرژی باشد.
امارات متحده عربی نیز در ماه مارس روزهای دشواری را پشت سر گذاشت. این کشور که در فوریه روزانه ۳ میلیون و ۴۱۹ هزار بشکه نفت تولید میکرد،در مارس به یک میلیون و ۸۹۲ هزار بشکه رسید؛ افتی ۴۴ درصدی که بهمعنای از دست رفتن نزدیک به نیمی از تولید نفت این کشور است. با اینحال، امارات به دلیل افت شدیدتر عراق توانست رتبه سوم تولیدکنندگان اوپکرا حفظ کند. حفظ جایگاه، اما در شرایطی رخ داده که حجم واقعی تولیدبهشدت کاهش یافته و فشار اقتصادی بر این کشور را افزایش داده است.
کویت نیز از موج کاهش تولید در امان نماند. تولید روزانه نفت این کشور باافت ۵۳ درصدی به یک میلیون و ۲۱۳ هزار بشکه رسید. این افت باعث شدکویت جایگاه سنتی خود در میان تولیدکنندگان بزرگ اوپک را از دست بدهد وپشت سر کشورهایی مانند لیبی و نیجریه قرار گیرد. برای کشوری که نفتستون اصلی درآمدهای بودجهای آن به شمار میرود، چنین کاهشمحسوسی میتواند بر برنامههای توسعهای و مالی اثرگذار باشد.
در این میان، ایران شرایط متفاوتی را تجربه کرده است. طبق گزارش اوپک،تولید روزانه نفت ایران در مارس ۲۰۲۶ تنها با کاهش محدود ۱۸ هزاربشکهای مواجه شد و به ۳ میلیون و ۶۰ هزار بشکه در روز رسید. این افتاندک در مقایسه با کاهش شدید دیگر کشورهای منطقه، سبب شد ایران با دوپله صعود در رتبهبندی اوپک، به جایگاه دوم تولیدکنندگان این سازمان برسد. این تحول از منظر راهبردی اهمیت بالایی دارد، زیرا نشان میدهد ایرانتوانسته در فضای پرتنش منطقهای، ثبات نسبی تولید خود را حفظ کند.
درباره سایر اعضای اوپک نیز گزارشها حاکی از آن است که تقریباً همهکشورها با کاهش تولید مواجه شدهاند، بهجز ونزوئلا و نیجریه. ونزوئلا تولیدخود را از ۹۰۹ هزار بشکه در فوریه به ۹۸۸ هزار بشکه در مارس افزایشداده و نیجریه نیز تنها ۲۲ هزار بشکه به تولید روزانه خود افزوده است. با اینحال، رشد محدود این دو کشور به هیچ وجه برای جبران افت گسترده تولید درسایر اعضا کافی نبوده است.
کارشناسان انرژی معتقدند افت همزمان تولید در چند کشور اصلی اوپکمیتواند پیامدهای متعددی برای بازار جهانی نفت به همراه داشته باشد. نخستین پیامد، افزایش فشار بر قیمتهاست. هرگاه عرضه جهانی کاهشیابد و تقاضا در سطح فعلی باقی بماند، قیمت نفت تمایل به رشد پیدامیکند. از سوی دیگر، اگر این وضعیت ادامهدار شود، کشورهایمصرفکننده بزرگ ناچار خواهند شد برای تأمین نیاز خود به ذخایر راهبردییا افزایش واردات از تولیدکنندگان خارج از اوپک متوسل شوند.
نکته مهم دیگر، تغییر موازنه قدرت در درون اوپک است. در شرایط عادی،عربستان، عراق و امارات سه بازیگر اصلی در تعیین جهتگیری تولیدی اینسازمان به شمار میروند. اما افت شدید تولید عراق و امارات و کاهشمحسوس عربستان، فرصت بیشتری برای نقشآفرینی سایر اعضا از جملهایران فراهم کرده است. صعود ایران به رتبه دوم اوپک را میتوان نشانهای ازهمین تغییر موقت در ساختار تولید دانست.
برخی تحلیلگران منشأ این کاهش تولید را در پیامدهای تنشهای منطقهای،اختلال در مسیرهای صادراتی و فشار بر زیرساختهای انرژی ارزیابیمیکنند. منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز همواره از حساسترین نقاط جهانبرای تجارت نفت بودهاند و هرگونه محدودیت در این مسیرها میتواند بهسرعت بازار را تحت تأثیر قرار دهد. کاهش تولید کشورهای ساحلی خلیجفارس نیز نشان میدهد امنیت انرژی منطقه تا چه اندازه با ثبات سیاسی وامنیت دریایی گره خورده است.
اکنون پرسش اصلی این است که آیا این افت تولید موقتی خواهد بود یا بهروندی پایدار تبدیل میشود. اگر شرایط منطقهای آرام شود و زیرساختهایصادراتی به وضعیت عادی بازگردد، احتمال احیای بخشی از تولید وجوددارد. اما اگر تنشها ادامه یابد، اوپک ممکن است با یکی از پیچیدهتریندورههای مدیریتی خود در سالهای اخیر روبهرو شود.
در مجموع، گزارش مارس ۲۰۲۶ اوپک تنها یک آمار ماهانه نیست؛ بلکهتصویری روشن از شکنندگی بازار جهانی نفت در برابر تحولات ژئوپلیتیکیاست. وقتی میلیونها بشکه نفت از بازار حذف میشود، نهتنها قیمتها تغییرمیکند، بلکه معادلات اقتصادی و سیاسی جهان نیز دستخوش تحولمیشود. اکنون همه نگاهها به ماههای آینده دوخته شده است؛ جایی کهمشخص خواهد شد این زلزله نفتی، یک لرزش مقطعی بوده یا آغاز دورهایتازه در بازار انرژی جهان.
