آفریقا؛ از صادرات مقطعی تا حضور ماندگار
مسعود برهمن - رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و شرق آفریقا
قاره آفریقا برای اقتصاد ایران تنها مجموعهای از بازارهای مصرفی نیست؛ بلکه میتواند به یکی از مسیرهای مهم توسعه تجارت خارجی و متنوعسازی مقاصد صادراتی کشور تبدیل شود. با این حال، استفاده از این ظرفیت با الگوی سنتی «فروش کالا و بازگشت» امکانپذیر نیست. بازارهای بزرگ زمانی به فرصت پایدار تبدیل میشوند که صادرکننده در آنها حضور مستمر داشته باشد و برای شناخت بازار، ایجاد ارتباط و توسعه فعالیت خود سرمایهگذاری کند.
یکی از ضعفهای تجارت ایران در بازارهای آفریقایی، پراکندگی و نبود یک راهبرد منطقهای مشخص است. فعالیت همزمان و محدود در تعداد زیادی از کشورها، بدون شناخت دقیق از ساختار اقتصادی و نیازهای هر منطقه، منابع بخش خصوصی را پراکنده میکند. در مقابل، تمرکز بر چند نقطه کلیدی میتواند زمینه ایجاد شبکهای از ارتباطات تجاری و توزیعی را فراهم کند.
ایجاد هابهای تجاری منطقهای میتواند یکی از راههای عبور از این پراکندگی باشد. شرق، شمال، غرب و جنوب آفریقا هرکدام ویژگیهای اقتصادی، مسیرهای حملونقل و بازارهای متفاوتی دارند. اگر برای هر منطقه یک مرکز تجاری مناسب تعریف شود، شرکتهای ایرانی میتوانند به جای حضور پراکنده، از یک نقطه مشخص برای توسعه بازار کشورهای اطراف استفاده کنند.
البته ایجاد هاب تجاری صرفاً به معنای اجاره یک دفتر یا ایجاد انبار نیست. چنین مراکزی باید بتوانند خدماتی مانند بازاریابی، توزیع، پشتیبانی، شناخت مقررات محلی، خدمات مالی و ارتباط با شرکای تجاری را در اختیار شرکتهای ایرانی قرار دهند. در این صورت، حضور بخش خصوصی از یک فعالیت موردی به یک زنجیره اقتصادی منسجم تبدیل خواهد شد.
مسئله اعتماد نیز اهمیت زیادی دارد. در بازارهایی که روابط تجاری بر پایه ارتباطات مستمر شکل میگیرد، حضور مقطعی نمیتواند اعتبار لازم را ایجاد کند. مشتری و شریک تجاری زمانی برای همکاری بلندمدت آماده میشود که بداند طرف مقابل پس از انجام نخستین معامله نیز در بازار حضور خواهد داشت و خدمات، تأمین کالا و تعهدات خود را ادامه میدهد.
سرمایهگذاری بلندمدت البته به معنای پذیرش بیمحابای ریسک نیست. انتخاب بازار هدف باید بر اساس مطالعات دقیق، ظرفیت تقاضا، زیرساخت، ثبات اقتصادی، قوانین محلی و امکان انتقال پول انجام شود. دولت نیز میتواند با ارائه اطلاعات تجاری، تسهیل ارتباطات دیپلماتیک و حمایت از زیرساختهای صادراتی، هزینه ورود بخش خصوصی را کاهش دهد.
برای افزایش سهم ایران از بازار آفریقا، همچنین باید نگاه به صادرات تغییر کند. صادرات موفق تنها به کیفیت و قیمت کالا وابسته نیست؛ خدمات پس از فروش، بستهبندی متناسب با بازار، شبکه توزیع، تأمین مستمر و شناخت فرهنگ مصرفکننده نیز اهمیت دارد. شرکت ایرانی باید خود را بخشی از بازار مقصد بداند، نه صرفاً فروشندهای که برای یک معامله وارد آن شده است.
در نهایت، آفریقا میتواند یکی از فرصتهای مهم برای کاهش وابستگی تجارت خارجی ایران به چند بازار محدود باشد، اما این فرصت تنها با برنامهریزی منطقهای و حضور واقعی قابل استفاده است. ایجاد هابهای تجاری در مناطق کلیدی، تقویت تشکلهای صادراتی، سرمایهگذاری مشترک و حضور مستمر شرکتهای ایرانی میتواند مسیر تجارت با این قاره را از معاملات پراکنده به یک رابطه اقتصادی پایدار تبدیل کند.
