جولان گرد و غبار در فقدان زیرساخت‌های سبز

جهان اقتصاد: روز گذشته بار دیگر گرد و خاک شدید بخش‌های وسیعی از کشور را درنوردید و زندگی روزمره مردم را مختل کرد. در استان خوزستان، این پدیده به حدی شدید بود که مقامات محلی مجبور به تعطیلی برخی از ادارات دولتی، مدارس و مراکز خدماتی شدند.

تصاویر منتشرشده از اهواز و دیگر شهرها نشان‌دهنده آسمان زرد و خاکستری و کاهش شدید دید بود که رانندگی را خطرناک کرده و ترددها را مختل ساخت.

این رویداد تکراری، زنگ خطری جدی برای سلامت عمومی و اقتصاد ملی به شمار می‌رود و لزوم اقدام فوری و ساختاری را بیش از پیش آشکار می‌کند.

گرد و خاک نه تنها در خوزستان، بلکه در استان‌های مرزی غربی و جنوبی نیز گزارش شد و تا حدودی پای ان نیز به تهران باز شد. بادهای شدید همراه با ذرات معلق، کیفیت هوا را به سطوح خطرناک رساند.

بر اساس گزارش‌های اولیه، غلظت ذرات PM۱۰ و PM۲.۵ در بسیاری از نقاط از حد استاندارد چندین برابر فراتر رفت. این ذرات ریز به راحتی وارد ریه‌ها شده و مشکلات تنفسی، آسم، التهاب مجاری هوایی و حتی افزایش موارد سکته و حملات قلبی را به دنبال دارند.

کودکان، سالمندان و افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای بیشترین آسیب را می‌بینند. در روزهای اینچنینی، مراجعه به مراکز درمانی افزایش چشمگیری پیدا می‌کند و فشار مضاعفی بر سیستم بهداشت و درمان وارد می‌شود و با تعطیلی مراکز اقتصادی، آسیب های اقتصادی نیز دوچندان می شود.

این پدیده هر سال تکرار می‌شود و هزینه‌های درمانی مستقیم و غیرمستقیم آن میلیاردها تومان بر بودجه کشور تحمیل می‌کند.

از منظر اقتصادی، تعطیلی ادارات و اختلال در فعالیت‌های صنعتی و کشاورزی ضربه سنگینی وارد می‌آورد. در خوزستان که قطب تولید نفت و محصولات کشاورزی است، توقف فعالیت‌ها به معنای کاهش صادرات، اختلال در زنجیره تأمین و ضرر به معیشت کشاورزان است.

گرد و خاک نه تنها بر محصولات زراعی رسوب کرده و کیفیت آنها را کاهش می‌دهد، بلکه تجهیزات صنعتی را نیز فرسوده می‌کند. فرودگاه‌ها، بنادر و راه‌های ارتباطی با تأخیر مواجه می‌شوند و گردشگری نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

برآوردهای کارشناسی نشان می‌دهد که هر رویداد گسترده گرد و خاک می‌تواند صدها میلیارد تومان خسارت مستقیم و غیرمستقیم به اقتصاد وارد کند. در شرایطی که کشور با چالش‌های اقتصادی متعددی روبرو است، تکرار این پدیده‌ها تحمل‌ناپذیر شده است.

ریشه این مشکل را باید در تغییرات اقلیمی، خشک‌سالی‌های طولانی، تخریب پوشش گیاهی و گسترش بیابان‌ها جستجو کرد. رودخانه‌های خشکیده، تالاب‌های در حال احیا و مراتع آسیب‌دیده، منابع اصلی تولید گرد و غبار شده‌اند. عوامل انسانی مانند مدیریت نادرست منابع آب، چرای بیش از حد و عدم اجرای پروژه‌های حفاظتی نیز در تشدید آن نقش دارند.

اما نکته مهم این است که این پدیده طبیعی-انسانی قابل کنترل و کاهش است، مشروط بر اینکه اراده جدی و برنامه‌ریزی بلندمدت وجود داشته باشد.

برای مقابله مؤثر، ایجاد زیرساخت‌های لازم ضروری است. نخست، اجرای طرح‌های بزرگ بیابان‌زدایی و ایجاد کمربندهای سبز در مناطق منبع گرد و خاک.

کاشت گونه‌های مقاوم به خشکی، احیای تالاب‌ها مانند هورالعظیم و مدیریت پایدار رودخانه‌ها می‌تواند پوشش گیاهی را تقویت کرده و سرعت باد را کاهش دهد. دوم، توسعه سیستم‌های هشدار زودرس و پایش مداوم کیفیت هوا با ایستگاه‌های پیشرفته.

این سیستم‌ها می‌توانند به مردم و مسئولان زمان کافی برای آمادگی بدهند و خسارات را به حداقل برسانند.

سوم، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های شهری مقاوم. ساختمان‌ها، جاده‌ها و تأسیسات باید به گونه‌ای طراحی شوند که در برابر رسوب گرد و خاک مقاوم باشند. استفاده از فناوری‌های فیلتراسیون هوا در مدارس، بیمارستان‌ها و ادارات می‌تواند سلامت شهروندان را در روزهای بحرانی حفظ کند.

چهارم، تقویت همکاری‌های منطقه‌ای با کشورهای همسایه برای مدیریت مشترک منابع و جلوگیری از انتقال گرد و خاک فرامرزی. در سطح ملی نیز، تدوین یک سند جامع مقابله با گرد و خاک با بودجه اختصاصی و زمان‌بندی مشخص الزامی است.

علاوه بر این، آموزش عمومی و فرهنگ‌سازی نقش مهمی دارد. مردم باید بدانند چگونه در روزهای آلوده از خود محافظت کنند و همزمان، مشارکت در پروژه‌های حفاظت از محیط زیست را جدی بگیرند. دولت و مجلس نیز باید با تخصیص منابع کافی و نظارت دقیق، از اجرای پروژه‌ها اطمینان حاصل کنند.

تجربه کشورهای موفق مانند چین و برخی کشورهای عربی نشان می‌دهد که با سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت‌های سبز و فناوری، می‌توان این پدیده را به طور قابل توجهی مهار کرد.

روز گذشته تنها یک هشدار دیگر بود. اگر زیرساخت‌های لازم ایجاد نشود، هر سال شاهد تکرار این چرخه ویرانگر خواهیم بود که سلامت میلیون‌ها ایرانی را تهدید کرده و اقتصاد را تضعیف می‌کند. زمان آن رسیده که به جای مدیریت بحران‌های کوتاه‌مدت، به فکر راه‌حل‌های ریشه‌ای و پایدار باشیم. حفاظت از محیط زیست نه یک هزینه، بلکه سرمایه‌گذاری برای آینده نسل‌های آینده است.