«جهان اقتصاد» گزارش می دهد
عبور از میدان مین ناترازی
گلناز پرتوی مهر - روزنامه نگار
زمستان هنوز به اوج نرسیده، اما پرسش اصلی از هماکنون روی میز است: اگر گاز کمتر از نیاز برسد، برق چگونه پایدار بماند؟ اگر نیروگاه سوخت جایگزین بخواهد، گازوئیلِ حملونقل و صنعت از کجا تأمین شود؟ و اگر قرار باشد مردم مصرف خود را تغییر دهند، چه چیزی آنان را قانع میکند که سهم همه در عبور از این وضعیت عادلانه است؟ این پرسشها جدا از هم نیستند. روی صفحه شطرنج انرژی، جابهجایی هر مهره میتواند خانهای دیگر را بیدفاع بگذارد.
تازهترین هشدار درباره گاز، مسئله را از یک نگرانی کلی به موضوعی فوری تبدیل کرده است. برآورد اعلامشده از سوی شرکت ملی گاز نشان میدهد کسری عرضه در سختترین روزهای زمستان ممکن است به روزانه ۴۰۰ تا ۴۳۰ میلیون مترمکعب برسد. این رقم پیشبینیِ روزهای اوج مصرف است، نه کمبود قطعی در تمام روزهای فصل؛ اما برای آنکه برنامهریزی پیش از رسیدن سرما آغاز شود، بهاندازه کافی جدی است.
خطای قدیمی آن بوده که ناترازی را فقط در لحظه بروز آن دیدهایم: تابستان، کمبود بنزین؛ زمستان، محدودیت گاز؛ و هنگام افت تأمین سوخت نیروگاه، نگرانی از خاموشی. حال آنکه اینها فصلهای مختلف یک مسئلهاند. گازِ کمتر برای نیروگاه به معنای نیاز بیشتر به سوخت مایع است. مصرف بیشتر سوخت مایع، ذخیرهسازی و توزیع را زیر فشار میگذارد. هر اختلال در برق نیز از خط تولید کارخانه تا پمپ آب، بیمارستان و زندگی روزمره امتداد مییابد. امنیت انرژی دقیقاً در همین پیوندها معنا پیدا میکند، نه در گزارش جداگانه عملکرد هر دستگاه.
بنزین، تصویر دیگری از همین شکاف را نشان میدهد. بر پایه ارقام اعلامشده از سوی مسئولان شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، میانگین تولید روزانه در پنجماهه نخست سال ۱۴۰۵ حدود ۱۲۲ میلیون لیتر و مصرف حدود ۱۳۲ میلیون لیتر بوده است. فاصله این دو عدد را نمیتوان فقط با افزایش ظرفیت پالایشگاهی توضیح داد. کیفیت خودروها، فرسودگی ناوگان، ضعف حملونقل عمومی و شیوه قیمتگذاری نیز در شکلگیری تقاضا نقش دارند. ساخت ظرفیت تازه ضروری است، اما اگر الگوی مصرف تغییر نکند، ظرفیت جدید هم دیر یا زود با تقاضای بالاتر روبهرو میشود.
در گازوئیل نیز مسئله صرفاً مقدار عرضه نیست؛ باید دانست سوخت تحویلشده در نهایت کجا مصرف میشود. فاصله میان سهمیه ثبتشده و مصرف واقعی، بستر اتلاف و خروج سوخت از شبکه رسمی را فراهم میکند. پاسخ، محدودکردن کورکورانه سهمیه راننده یا واحد تولیدی نیست. رهگیری هوشمند باید از انبار تا مصرفکننده ادامه یابد و با دادههای پیمایش ناوگان و فعالیت واقعی واحدها سنجیده شود. نظامی که فقط در نقطه فروش نظارت میکند، ممکن است مصرفکننده قانونی را گرفتار کند و منشأ انحراف را دستنخورده بگذارد.
در سوی دیگر این زنجیره، نیروگاه قرار دارد؛ جایی که تصمیم اضطراری امروز میتواند هزینه زیستمحیطی فردا را بسازد. جایگزینی گاز با گازوئیل یا نفتکوره ممکن است در مقاطعی به تداوم تولید برق کمک کند، اما نه راهحلی پایدار است و نه بدون هزینه. ذخیره سوخت مایع اهمیت دارد؛ همانطور که اعلام ذخیره بیش از سه میلیارد لیتر برای نیروگاهها نشان میدهد تأمین فصل سرد در دستور کار قرار گرفته است. با این همه، عدد ذخیره بهتنهایی پاسخ نیست. آمادگی حمل، ظرفیت مخازن هر نیروگاه، امکان استفاده از سوخت جایگزین و پیامد آن برای هوای شهرها نیز باید همزمان دیده شود.
تجربه امسال یک نکته دیگر را نیز پررنگ کرده است: زیرساخت انرژی فقط با ظرفیت اسمی سنجیده نمیشود. توان تعمیر، مسیرهای جایگزین انتقال، پراکندگی ذخایر و سرعت بازیابی پس از اختلال، بخشی از ظرفیت واقعی کشورند. آژانس بینالمللی انرژی در بررسی بازار گاز سال ۲۰۲۶، به آسیب تأسیسات فرآورش گاز ایران و اثر آن بر تولید اشاره کرده است. نتیجه عملی این هشدار روشن است: تابآوری نباید واژهای تزئینی در سندها باشد؛ باید به برنامهای قابل آزمون برای پالایشگاه، نیروگاه، شبکه گاز و دیسپاچینگ برق تبدیل شود. (iea.org)
چنین برنامهای با فهرستکردن تهدیدها کامل نمیشود. لازم است برای هر سناریو معلوم باشد کدام خدمت باید بیوقفه ادامه پیدا کند، چه مقدار ذخیره در چه نقطهای در دسترس است و مسئول تصمیمگیری در ساعات نخست اختلال کیست. بیمارستان، تأسیسات آبرسانی و مراکز ارتباطی نمیتوانند منتظر بمانند تا اختلاف میان دستگاهها حل شود. حکمرانی یکپارچه یعنی وزارتخانهها پیش از بحران درباره اولویتها توافق کنند، نه آنکه هنگام بحران بر سر سهم هر بخش چانه بزنند.
با این حال، حتی دقیقترین نقشه فنی نیز بدون همراهی جامعه به نتیجه نمیرسد. هر تصمیم درباره سهمیه یا قیمت سوخت، مستقیماً وارد حسابوکتاب خانواده و بنگاه میشود.
درخواست صرفهجویی وقتی اثر دارد که مردم بدانند مشکل چیست، اقدام پیشنهادی چه اندازه کمک میکند و دولت همزمان برای کاهش اتلاف در بخشهای بزرگ چه میکند. اطلاعرسانی مبهم یا اظهارات متناقض، جای خالی داده را با شایعه پر میکند. اعتماد عمومی نیز مانند ذخیره سوخت، در روز بحران ساخته نمیشود؛ باید پیش از آن انباشته شده باشد.
از همین رو، عدالت باید در طراحی اصلاحات حضور داشته باشد، نه فقط در توضیح آن پس از اجرا. بهبود بازده سختمانهای عمومی، نوسازی ناوگان پرمصرف، کاهش تلفات شبکه و مقابله با انحراف سوخت، اقداماتیاند که فشار اصلاح را تنها به خانوار منتقل نمیکنند. اگر تغییری در قیمت یا سهمیه ضروری تشخیص داده میشود، اثر آن بر دهکهای پایین و کسبوکارهای کوچک باید پیشاپیش سنجیده و حمایت جبرانی آن روشن شود. نمیتوان از مردم خواست هزینه ناکارآمدیهایی را بپردازند که اختیار اصلاحشان در دست آنان نیست.
راه خروج از این وضعیت، انتخاب میان «افزایش تولید» و «کاهش مصرف» نیست. کشور به هر دو نیاز دارد، اما مهمتر از آن به دستگاه تصمیمگیریای نیاز دارد که بنزین، گاز، برق و محیطزیست را در یک تصویر ببیند. سرمایهگذاری در تعمیر و بهسازی تأسیسات، ذخیرهسازی و شبکه انتقال باید کنار اصلاح مصرف و شفافیت دادهها قرار گیرد. شطرنج انرژی با یک حرکت برده نمیشود. برنده این میدان، مدیریتی است که پیش از رسیدن زمستان، چند حرکت بعد را دیده باشد و اجازه ندهد هزینه یک تصمیم، پنهانی به خانه مردم یا صنعت منتقل شود.