جهان اقتصاد گزارش میدهد:
خودتخریبی برای سبز نگه داشتن شهر
رضا پورحسین - روزنامه نگار
جهان اقتصاد: مصرف آب زیرزمینی برای آبیاری فضای سبز تهران به رقمی رسیده که نمیتوان آن را نادیده گرفت.
یک عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به این موضوع اعلام کرد که حجم مصرف آب زیرزمینی در این بخش حدود ۱۴۴ میلیون مترمکعب در سال است؛ عددی که بهتنهایی نشاندهنده فشار سنگین بر منابع آب زیرزمینی محدوده تهران و اطراف آن محسوب میشود.
این رقم نه تنها در مقیاس ملی چشمگیر است، بلکه در مقایسه با سایر کلانشهرها و مراکز جمعیتی کشور نیز تفاوت معناداری ایجاد میکند.
بر اساس توضیحات ارائهشده، حجم برداشت سالانه آب زیرزمینی برای آبیاری فضای سبز تهران و پیرامون آن از کل برداشت آب زیرزمینی در محدوده کلانشهری تبریز و اطراف آن بیشتر است.
این مقایسه بهخوبی نشان میدهد که حتی یک بخش مشخص از مصارف آب در تهران، یعنی آبیاری فضای سبز، میتواند از مجموع برداشتهای یک کلانشهر دیگر پیشی بگیرد.
همچنین نسبت مصرف آب زیرزمینی در این حوزه در تهران و اطراف آن به مراتب بالاتر از سایر شهرهاست؛ بهگونهای که این مصرف ۱۳٫۲ برابر مشهد، ۷٫۳ برابر اصفهان، ۹٫۴ برابر کرج، ۱۷٫۵ برابر شیراز، ۲۰٫۲ برابر تبریز و ۲۰٫۸ برابر قم برآورد شده است.
چنین اختلافهایی نشاندهنده تمرکز شدید فشار بر منابع آب زیرزمینی در یک نقطه خاص از کشور است و نمیتوان آن را صرفاً به تفاوتهای اقلیمی یا مساحت فضای سبز نسبت داد.
بیتاللهی با تأکید بر نقش تمرکز جمعیت بهعنوان عامل اصلی این وضعیت، خاطرنشان کرد که هم حجم مصرف آب زیرزمینی و هم نسبت آن در محدوده تهران و پیرامون آن در مقایسه با سایر مناطق سکونتگاهی و کلانشهرهای کشور بهمراتب بیشتر است. علت اساسی این پدیده، تجمع جمعیت در تهران، کرج و استان البرز است.
تمرکز بالای جمعیت، تقاضای روزافزون برای فضای سبز شهری را بههمراه آورده و در نتیجه، نیاز به آبیاری مستمر و گسترده را افزایش داده است.
این نیاز در شرایطی که منابع آب سطحی محدود و ناپایدارند، بهطور مستقیم به منابع آب زیرزمینی منتقل شده و فشار بر سفرههای آب زیرزمینی را تشدید کرده است.
آنچه در این میان بیش از همه نگرانکننده است، منطق نهفته در این الگوست. عملاً سیستم حیاتی و مهم زیرزمین آسیب میبیند تا سطح زمین آباد و سبز به نظر برسد.
این یک چرخه معیوب است که در آن، زیبایی و سرزندگی ظاهری شهر با هزینه تخریب تدریجی منابع زیرزمینی تأمین میشود.
برداشت مداوم و بیش از حد از آبهای زیرزمینی باعث افت سطح ایستابی، نشست زمین، کاهش کیفیت آب و در نهایت تضعیف پایداری کل سیستم هیدرولوژیکی منطقه میشود.
وقتی آب زیرزمینی برای نگهداری فضای سبز مصرف میشود، در واقع ذخایر استراتژیک آب که برای نسلهای آینده و برای مصارف ضروریتر باید حفظ میشد، صرف ظاهری موقتی میگردد.
این چرخه معیوب بهزودی میتواند به ویرانی سطح زمین نیز منجر شود؛ زیرا نشست زمین، خشکشدن قناتها و چشمهها، افزایش خطر فرونشست و کاهش ظرفیت طبیعی تغذیه آبخوانها، همگی پیامدهای مستقیم همین فشار هستند.
در محدوده تهران و البرز، این فشار به دلیل تراکم جمعیت و گسترش افقی و عمودی شهرها تشدید شده است.
جمعیت زیاد نیازمند فضای سبز بیشتر است، فضای سبز بیشتر نیازمند آب بیشتر است و آب بیشتر از منابع زیرزمینی تأمین میشود.
نتیجه این زنجیره، افزایش مستمر برداشت و کاهش ذخایر است. در حالی که شهرهای دیگر با جمعیت کمتر یا مدیریت متفاوت منابع، فشار کمتری بر سفرههای آب زیرزمینی وارد میکنند، تهران و اطراف آن به نقطهای رسیدهاند که مصرف یک بخش نسبتاً غیرضروری (آبیاری فضای سبز) از کل برداشت یک کلانشهر دیگر فراتر میرود.
این وضعیت نه تنها پایداری منابع آب را تهدید میکند، بلکه پایههای فیزیکی شهر را نیز در معرض خطر قرار میدهد؛ زیرا فرونشست زمین میتواند به زیرساختها، ساختمانها و شبکههای خدماتی آسیب جدی وارد کند.
ادامه این روند بدون بازنگری اساسی در الگوهای مصرف و مدیریت فضای سبز، بهمعنای پذیرفتن یک چرخه خودتخریبی است.
آبیاری فضای سبز با آب زیرزمینی در شرایط کمبود منابع، در واقع انتقال بحران از سطح به عمق و سپس بازگشت آن به سطح است.
وقتی آبخوانها تهی شوند، نه تنها فضای سبز پایدار نخواهد ماند، بلکه خود زمین نیز ناپایدار خواهد شد.
بنابراین، تمرکز جمعیت بهعنوان ریشه اصلی این فشار، نیازمند سیاستهایی است که هم توزیع جمعیت را متعادلتر کند و هم الگوی مصرف آب در بخش فضای سبز را بهسوی استفاده از منابع جایگزین و روشهای کممصرف هدایت نماید.
تا زمانی که این چرخه معیوب اصلاح نشود، آسیب به سیستم زیرزمینی ادامه خواهد یافت و ویرانی سطح زمین نیز دور از انتظار نخواهد بود.