گاز؛ از مزیت تاریخی فولاد تا گلوگاه تازه تولید؛
مزیت صنعتی ایران در معرض فرسایش
برآورد وزارت صمت نشان می‌دهد حاشیه سود صنعت فولاد که در سال ۱۴۰۰ حدود ۳۳ درصد عنوان می‌شد، اکنون به کمتر از ۶ درصد رسیده؛ هم‌زمان، فقط در شش‌ماهه نخست امسال، ۱۲۲ همت عدم‌النفع بخش صنعت و معدن مستقیماً به ناترازی انرژی نسبت داده شده است. مهم‌تر اینکه معاون وزیر صمت قیمت گاز دریافتی از شبکه برای بخش احیای فولاد را حدود ۲۵ هزار تومان به‌ازای هر مترمکعب و قیمت کشف‌شده در بورس را حدود ۸۳ هزار تومان اعلام کرده است. البته رقم دوم، قیمت پرداختی همه فولادسازان نیست، اما فاصله میان این دو عدد یک هشدار روشن دارد: اگر صنعتی که حاشیه سود آن تا این اندازه فشرده شده، برای استمرار تولید ناچار به تأمین انرژی با هزینه‌های چندبرابری شود، مسئله دیگر فقط «گران‌تر شدن تولید» نیست؛ اصل صرفه اقتصادی بخشی از ظرفیت‌ها می‌تواند زیر سؤال برود.
این مسئله در فولاد ایران اهمیت مضاعف دارد؛ زیرا گاز در بخش مهمی از زنجیره فقط سوخت نیست. زنجیره فولاد کشور روزانه حدود ۳۵ میلیون مترمکعب گاز نیاز دارد و بخش عمده آن در واحدهای احیای مستقیم مصرف می‌شود؛ همان بخشی که گاز طبیعی در آن جزء فرایند شیمیایی تبدیل سنگ‌آهن به آهن اسفنجی است و نمی‌توان مانند یک کوره حرارتی، به‌سادگی گازوئیل یا سوخت دیگری را جایگزین آن کرد. بنابراین، سیاستی که کمبود گاز صنعت فولاد را صرفاً با توصیه به «استفاده از سوخت جایگزین» پاسخ دهد، بخش مهمی از واقعیت فنی این صنعت را نادیده می‌گیرد. این همان نقطه‌ای است که ناترازی انرژی مستقیماً به مزیت رقابتی فولاد ایران برخورد می‌کند: صنعتی که توسعه آن بر پایه احیای مستقیم و دسترسی به گاز شکل گرفته، اگر هم‌زمان با محدودیت دسترسی و جهش هزینه گاز مواجه شود، بخشی از مزیتی را از دست می‌دهد که اساساً فلسفه توسعه این زنجیره بر آن استوار بوده است.
پیامد این تغییر فقط در صورت سود و زیان امسال دیده نمی‌شود. حاشیه سود پایین‌تر یعنی منابع کمتر برای تعمیرات اساسی، نوسازی فناوری، پروژه‌های محیط‌زیستی، توسعه محصول و سرمایه‌گذاری در انرژی؛ درست در زمانی که صنعت برای عبور از ناترازی، خود به سرمایه‌گذاری‌های عظیم در نیروگاه و زیرساخت نیاز دارد. در نتیجه، یک چرخه معیوب شکل می‌گیرد: کمبود انرژی تولید را کاهش می‌دهد، کاهش تولید و افزایش هزینه حاشیه سود را می‌فشارد، سود کمتر توان سرمایه‌گذاری را کاهش می‌دهد و ضعف سرمایه‌گذاری، آسیب‌پذیری صنعت در برابر بحران بعدی انرژی را بیشتر می‌کند.
فولاد خوزستان نمونه روشنی از وضعیت کنونی صنعت فولاد در کشور است. این شرکت پس از خسارت‌های فروردین توانسته در کمتر از چهار ماه، ظرفیت سالانه حدود چهار میلیون تن فولادسازی خود را دوباره آماده تولید کند و بیش از ۸۸ درصد ظرفیت آسیب‌دیده آهن اسفنجی را نیز احیا کند؛ اما خود شرکت تصریح کرده بهره‌برداری کامل از این ظرفیت به رفع محدودیت‌های انرژی وابسته است.
اگر قرار باشد کارخانه‌ای میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری کند، ظرفیت بسازد و حتی پس از آسیب دوباره آن را بازسازی کند، اما اقتصاد تولیدش در نهایت به قیمت و سهمیه‌ای وابسته باشد که هر زمستان نامطمئن‌تر از سال قبل می‌شود، مسئله فقط کمبود گاز نیست؛ مسئله فرسایش تدریجی مزیت صنعتی فولاد ایران است.
