گزارش «جهان اقتصاد» از جهش ۲۰برابری برای مهار بحران برق
تهران زیر چتر خورشید
گلناز پرتوی مهر ـ روزنامه نگار
تهران دیگر تنها مصرفکننده بزرگ برق کشور نیست؛ این استان بهتدریج در حال تبدیل شدن به یکی از مهمترین کانونهای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر است. براساس اعلام استانداری تهران، ظرفیت نیروگاههای خورشیدی استان از حدود ۲۳ مگاوات به نزدیک ۴۰۰ مگاوات رسیده است؛ رشدی که در نگاه نخست یک جهش کمسابقه به شمار میرود، اما در بطن خود حامل پیامهای مهمی درباره آینده تأمین انرژی پایتخت، صنایع، بخش کشاورزی و مراکز عمومی است.
این افزایش ظرفیت، صرفاً به معنای اضافهشدن چند نیروگاه به شبکه برق نیست. تهران با جمعیتی متراکم، فعالیتهای صنعتی گسترده، ساختمانهای اداری متعدد و مصرف بالای برق در ماههای گرم سال، یکی از حساسترین نقاط کشور از نظر ناترازی انرژی محسوب میشود. بنابراین توسعه نیروگاههای خورشیدی در این استان را باید بخشی از یک سیاست گستردهتر برای کاهش فشار بر شبکه، مدیریت مصرف و اصلاح الگوی تأمین انرژی دانست.
افزایش ظرفیت نیروگاههای خورشیدی تهران از ۲۳ به حدود ۴۰۰ مگاوات، رشدی نزدیک به ۲۰ برابر را نشان میدهد. چنین رشدی اگرچه در مقایسه با ظرفیت مصرف برق استان همچنان محدود است، اما از تغییر رویکرد در سیاستگذاری انرژی حکایت دارد. در گذشته، توسعه نیروگاههای حرارتی و افزایش ظرفیت تولید متمرکز، راهکار اصلی پاسخ به رشد تقاضا بود؛ اکنون اما محدودیت منابع آب، هزینه بالای سوخت، آلودگی هوا و دشواری احداث نیروگاههای بزرگ، توجه سیاستگذار را به سمت منابع پاک و پراکنده سوق داده است.
اهمیت این موضوع برای تهران دوچندان است. در این استان، زمین مناسب برای احداث نیروگاههای بزرگ محدود است و هزینه انتقال برق از نقاط دور نیز بالا تمام میشود. نیروگاههای خورشیدی کوچک و متوسط، بهویژه سامانههایی که در نزدیکی محل مصرف احداث میشوند، میتوانند بخشی از این مشکل را حل کنند. برق تولیدشده روی بام کارخانه، مدرسه، اداره یا مرکز عمومی، بدون طی مسافت طولانی وارد مدار مصرف میشود و در نتیجه تلفاتاید ظرفیت اسمی ۴۰۰ مییابد.
البته نباید ظرفیت اسمی ۴۰۰ مگاوات را با تولید واقعی برق یکسان دانست. نیروگاه خورشیدی در تمام ساعات شبانهروز برق تولید نمیکند و میزان تولید آن به تابش، دما، گردوغبار، وضعیت پنلها و کیفیت نگهداری وابسته است. با این حال، مزیت مهم خورشیدی در تهران، همزمانی بخش قابلتوجهی از تولید آن با ساعات اوج مصرف روزانه، بهویژه در تابستان است؛ زمانی که استفاده از سامانههای سرمایشی بار سنگ تحمیل میکند.
یکی از مهمترین عرصههای توسعه انرژی خورشیدی در تهران، شهرکهای صنعتی است. شهرکهای شمسآباد، پرند، ملارد و عباسآباد در شمار مناطقی قرار دارند که اجرای طرحهای خورشیدی در آنها دنبال میشود. بهرهبرداری از نیروگاه خورشیدی ۹۵ مگاواتی در شهرک صنعتی شمسآباد، متشکل از دو بخش ۶۳ و ۳۲ مگاواتی، نمونهای از این رویکرد است.
این پروژهها از دو جهت برای صنعت اهمیت دارند. نخست آنکه واحدهای تولیدی در سالهای اخیر با محدودیت و قطعی برق مواجه بودهاند و هر ساعت توقف تولید، هزینههای قابلتوجهی به آنها تحمیل میکند. دوم آنکه تأمین بخشی از برق از منابع تجدیدپذیر، امکان مدیریت بهتر هزینه انرژی و کاهش وابستگی به شبکه سراسری را فراهم میکند.
در عین حال، توسعه نیروگاههای خورشیدی در شهرکهای صنعتی نباید صرفاً به احداث نیروگاههای زمینی محدود شود. سقف سولهها، انبارها و ساختمانهای صنعتی ظرفیت قابلتوجهی برای نصب پنلهای خورشیدی دارند؛ ظرفیتی که بدون نیاز به تخصیص زمین جدید میتواند به تولید برق اختصاص یابد.
ورود انرژی خورشیدی به مدارس، مساجد و ساختمانهای عمومی، یکی دیگر از محورهای قابل توجه برنامه توسعه تجدیدپذیرها در استان تهران است. بر اساس اعلام مسئولان، تاکنون تعدادی از مدارس و اماکن عمومی به سامانههای خورشیدی مجهز شدهاند و تجهیز حدود ۲۴۰۰ مدرسه دیگر نیز در برنامه قرار دارد. همچنین صدها مسجد در استان به پنل خورشیدی مجهز شدهاند.
این طرحها تنها یک پروژه عمرانی یا انرژی نیستند؛ بلکه میتوانند نقش آموزشی و فرهنگی نیز داشته باشند. مدرسهای که روی بام خود پنل خورشیدی دارد، انرژی پاک را از یک مفهوم کتابی به یک تجربه روزمره برای دانشآموزان تبدیل میکند. از سوی دیگر، تولید برق در مدارس و اماکن عمومی میتواند هزینههای جاری را کاهش دهد و در صورت اتصال به شبکه، امکان فروش برق مازاد را فراهم کند.
با این حال، موفقیت این طرحها به کیفیت اجرا و نگهداری وابسته است. پنلهای خورشیدی در محیطهای شهری و صنعتی در معرض گردوغبار و آلودگی قرار دارند و اگر برنامه منظم شستوشو، پایش و تعمیر تجهیزات وجود نداشته باشد، ظرفیت اسمی آنها به تولید واقعی تبدیل نخواهد شد.
بخش کشاورزی نیز در برنامه توسعه خورشیدی تهران جایگاه ویژهای دارد. اجرای طرح نیروگاه خورشیدی اشتراکی برای دارندگان حدود ۲۸۰۰ حلقه چاه کشاورزی، میتواند به کاهش هزینه برقرسانی و مدیریت مصرف در این بخش کمک کند. چاههای کشاورزی معمولاً در مناطق دور از مراکز شهری قرار دارند و تأمین برق آنها در ساعات اوج مصرف، فشار قابلتوجهی بر شبکه وارد میکند. تولید برق خورشیدی در محل چاه، ضمن کاهش بار شبکه، میتواند هزینههای بهرهبرداران را نیز کنترل کند.
شهرداریهای استان نیز اجرای یک پروژه خورشیدی ۱۰۰ مگاواتی را در دستور کار دارند. این ظرفیت میتواند از طریق استفاده از اراضی مناسب، ساختمانهای شهری، پارکینگها و بام اماکن عمومی ایجاد شود برای جلوگیری از موازیکاری، لازم، لازم است پروژههای شهرداریها با برنامه شرکتهای توزیع برق، ساتبا و دستگاههای اجرایی هماهنگ باشند.
یکی از چالشهای اصلی توسعه انرژی خورشیدی، تفاوت میان ظرفیتهای اعلامشده، مجوزهای صادرشده و نیروگاههای واقعاً وارد مدار است. در استان تهران هزاران مگاوات مجوز احداث نیروگاه تجدیدپذیر صادر شده، اما همه این مجوزها الزاماً به پروژههای اجرایی تبدیل نمیشوند. بخشی از متقاضیان به دلیل مشکلات تأمین مالی، زمین، اتصال به شبکه یا دریافت مجوزهای تکمیلی، امکان آغاز عملیات را رو، غربالگری مجوز غربالگری مجوزهای غیرفعال و واگذاری زمین به سرمایهگذاران دارای توان اجرایی، اقدامی ضروری است. در شرایطی که استان تهران به دنبال احداث ظرفیتهای جدید است، معیار اصلی نباید تعداد مجوزها، بلکه میزان سرمایهگذاری واقعی، پیشرفت فیزیکی، زمان اتصال به شبکه و مقدار برق تولیدشده باشد.
توسعه خورشیدی بدون تقویت شبکه انتقال و توزیع، نتیجه کامل خود را نشان نمیدهد. بسیاری از مناطق مستعد احداث نیروگاه، ممکن است با محدودیت ظرفیت خطوط و پستهای برق مواجه باشند. بنابراین توسعه انرژی خورشیدی باید همزمان با سرمایهگذاری در پستهای برق، خطوط انتقال، تجهیزات حفاظتی، سامانههای ذخیرهساز و شبکه هوشمند دنبال شود.
از سوی دیگر، جذب سرمایهگذار نیازمند ثبات مقررات و شفافیت اقتصادی است. سرمایهگذار باید بداند برق تولیدی با چه ساز شفافیت اقتصادی است. سرمایهگذار باید بداند برق تولیدی با چه ساز و اتصال نیروگاه به شبکه چه مدت زمان میبرد. استفاده از ظرفیت بورس انرژی، قراردادهای دوجانبه میان تولیدکننده و مصرفکننده و خرید تضمینی میتواند به متنوعشدن مدلهای تأمین مالی کمک کند.
رسیدن ظرفیت خورشیدی تهران به حدود ۴۰۰ مگاوات، دستاوردی قابل توجه است، اما این رقم باید نقطه آغاز تلقی شود، نه پایان مسیر. استان تهران برای کاهش ناترازی برق به مجموعهای از اقدامات همزمان نیاز دارد: توسعه نیروگاههای بزرگ و کوچک، نصب پنل روی سقف سولهها، تجهیز مدارس و ادارات، استفاده از ظرفیت چاههای کشاورزی، اصلاح مصرف و تقویت شبکه.
اگر اجرای پروژهها از مرحله اعلام و مجوز عبور کند و به تولید پایدار برق برسد، تهران میتواند به الگوی توسعه انرژی غیرمتمرکز در کشور تبدیل شود. خورشید برای پایتخت تنها یک منبع طبیعی نیست؛ فرصتی است برای کاهش خاموشی، پشتیبانی از تولید، کاهش آلودگی و بازتعریف رابطه شهر با انرژی.
اکنون پرسش اصلی این نیست که ظرفیت نیروگاههای خورشیدی تهران چقدر افزایش یافته است؛ پرسش مهمتر این است که چه میزان از این ظرفیت در روزهای گرم سال، در لحظه اوج مصرف، واقعاً در خدمت شبکه و اقتصاد استان قرار میگیرد. پاسخ به این پرسش، معیار واقعی موفقیت برنامه خورشیدی تهران خواهد بود.
