راهکار اقتصادی سازگاری با تغییرات اقلیمی
محسن حمیدیان پور- استاد دانشگاه
پیش از هر چیز باید توجه داشت که تغییر اقلیم و پیامدهای آن، موضوعی جهانی است و در عمل، بسیاری از کشورها بیش از آنکه به منافع جمعی بیندیشند، در راستای منافع ملی خود عمل میکنند. به همین دلیل، با وجود دههها مذاکره و توافقهای بینالمللی، دستاوردهای جهان در کنترل این بحران چندان چشمگیر نبوده است.
در چنین شرایطی، آنچه بیش از هر چیز اهمیت پیدا میکند، افزایش تابآوری جوامع از طریق سازگاری با محیط است. تحقق این هدف نیز مستلزم بهرهگیری همزمان از زیرساختهای سبز، خاکستری و اجتماعی است که پیشتر در کانال درباره مفهوم و اهمیت آنها توضیح دادهام.
مناطقی مانند سیستان و بلوچستان به دلیل سابقه طولانی زندگی در اقلیم خشک، از گذشته دانش و تجربه ارزشمندی در سازگاری با محیط داشتهاند. با این حال، امروزه وابستگی روستاها به شهرها بهمراتب بیشتر از گذشته شده و بخشی از ظرفیتهای بومی سازگاری تضعیف شده است.
برای مناطقی که با خشکسالی، کاهش منابع آب، گردوغبار، بیابانزایی و وابستگی شدید به کشاورزی روبهرو هستند، افزایش تابآوری تنها با یک راهکار امکانپذیر نیست، بلکه نیازمند مجموعهای از اقدامات اقتصادی، اجتماعی، زیستمحیطی و مدیریتی است. این اقدامات را میتوان در قالب راهبردهای زیر دستهبندی کرد:
- تنوعبخشی به اقتصاد و کاهش وابستگی به کشاورزی
توسعه صنایع کمآببر (بستهبندی، فرآوری محصولات، صنایع دستی، انرژیهای تجدیدپذیر مثلا خرما در جنوب استان)،گسترش خدمات، تجارت مرزی و گردشگری فرهنگی و طبیعی (خیلی مهم ما لوت را داریم در منطقه سیستان و بسیاری مکانهای دیگر در جنوب)،آموزش مهارتهای جدید برای اشتغال در بخشهای غیرکشاورزی.
- مدیریت هوشمند منابع آب
استفاده از مفهوم آب مجازی؛ یعنی واردات محصولات پرمصرف آب و تولید محصولات کممصرف و با ارزش افزوده بالا.افزایش بهرهوری آبیاری و بازچرخانی آب و استفاده از پساب تصفیهشده در فضای سبز و برخی صنایع.
- توسعه بر اساس توان اکولوژیک منطقه
انتخاب فعالیتهای اقتصادی متناسب با اقلیم خشک
جلوگیری از توسعه کشاورزی در مناطقی که ظرفیت طبیعی کافی ندارند. باور میکنید برنج کاری و هنداونه در استان را.
تدوین برنامههای توسعه بر پایه ارزیابی توان سرزمین
- احیای محیطزیست و کنترل بیابانزایی
کاشت گونههای بومی و مقاوم به خشکی مانند گز، تاغ و اسکنبیل ... البته این مهم باید در راستای شغل تعریف شود ...
ایجاد کمربندهای سبز برای کاهش گردوغبار ... راه دارد
پرداخت یارانه یا حقالزحمه به مردم برای حفاظت و توسعه پوشش گیاهی، بهجای تشویق به کشاورزی پرمصرف
- اصلاح الگوی کشاورزی
کشت گیاهان مقاوم به خشکی و کمآببر
توسعه گلخانهها و سامانههای نوین آبیاری
کاهش سطح زیر کشت محصولات پرمصرف آب
- توسعه انرژیهای تجدیدپذیر
استان یکی از مناسبترین مناطق ایران برای نیروگاههای خورشیدی و نیروگاههای بادی وایجاد اشتغال در حوزه انرژی پاک است.
- تقویت سرمایه اجتماعی و آموزش
آموزش مردم درباره سازگاری با تغییر اقلیم
مشارکت جوامع محلی در تصمیمگیری
حمایت از کسبوکارهای کوچک و کارآفرینی
- حمایتهای دولتی و سیاستگذاری ... به اینها میگن زیرساخت های اجتماعی
پرداخت مشوق برای تغییر شغل کشاورزان
بیمه خسارات ناشی از خشکسالی
سرمایهگذاری در زیرساختهای آب، انرژی و حملونقل
ایجاد صندوقهای حمایت از معیشت در دورههای خشکسالی
- بهرهگیری از ظرفیتهای مرزی
توسعه بازارچههای مرزی
گسترش تجارت قانونی با کشورهای همسایه
ایجاد مناطق ویژه اقتصادی
- نظام هشدار و مدیریت ریسک
سامانههای پیشبینی خشکسالی و طوفان گردوغبار
برنامههای آمادگی و واکنش سریع
آموزش مدیریت بحران به مردم
در مجموع، راهبرد اصلی برای زابل باید گذار از اقتصاد آبمحور به اقتصاد دانشبنیان، خدماتمحور و کمآببر باشد؛ بهگونهای که کشاورزی تنها یکی از ارکان معیشت باشد، نه تنها منبع درآمد. همزمان، حفاظت از منابع طبیعی و سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، تجارت مرزی و احیای پوشش گیاهی میتواند تابآوری اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی منطقه را بهطور چشمگیری افزایش دهد.
البته تحقق این راهکارها، نیازمند فضایی آرام، ثبات در سیاستگذاری و تعامل سازنده با جهان است. همچنین، موفقیت این مسیر در گرو اتخاذ نگاهی سیستمی به توسعه و بهرهگیری از دانش خدمات اکوسیستم در برنامهریزی و تصمیمگیری است. تنها در چنین چارچوبی میتوان به افزایش واقعی تابآوری جوامع و توسعه پایدار در مناطق خشک امیدوار بود.
