سازگاری زیرساخت ها با تغییر اقلیم

بر اساس گزارش ششم هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم  و به ویژه فصل مربوط به شهرها، سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌های کلیدی، راهکارهای سازگاری با تغییر اقلیم در سه رکن اصلی دسته‌بندی می‌شوند: زیرساخت اجتماعی، راهکارهای مبتنی بر طبیعت، و زیرساخت فیزیکی یا خاکستری. این سه رکن نه جایگزین یکدیگر، بلکه مکمل هم هستند و موفق‌ترین استراتژی‌های سازگاری، تلفیقی هوشمندانه از هر سه آنهاست.

زیرساخت اجتماعی به مجموعه‌ای از سیاست‌ها، نهادها، شبکه‌ها و خدماتی گفته می‌شود که ظرفیت جامعه را برای مقابله با ریسک‌های اقلیمی افزایش می‌دهد. این رکن بر خلاف دو رکن دیگر که بر سازه‌های فیزیکی یا اکوسیستم‌های طبیعی تمرکز دارند، بر توانمندسازی انسان‌ها، کاهش آسیب‌پذیری گروه‌های حاشیه‌نشین و ایجاد شبکه‌های پشتیبانی اجتماعی تأکید می‌کند.

مهم‌ترین مصادیق زیرساخت اجتماعی عبارتند از: شبکه‌های ایمنی اجتماعی مانند انتقال وجه نقد به آسیب‌دیدگان بلایا، کمک‌های غذایی و یارانه خدمات پایه برای اقشار کم‌درآمد؛ بیمه اجتماعی مانند بیمه سلامت و بازنشستگی که در زمان بحران، منبع درآمد پایداری فراهم می‌کند؛ خدمات بهداشتی مقاوم در برابر اقلیم مانند بیمارستان‌های آماده برای موج گرما و بیماری‌های منتقله از آب و حشرات؛ سیستم‌های هشدار زودهنگام برای اعلام طوفان، سیل و موج گرما به مردم؛ برنامه‌های آموزش و آگاهی‌بخشی عمومی درباره رفتار صحیح در شرایط بحران؛ برنامه‌ریزی کاربری اراضی برای جلوگیری از ساخت‌وساز در مناطق پرخطر؛ و در نهایت سرمایه اجتماعی و اقدام جمعی مانند شبکه‌های همسایگی برای کمک به سالمندان و معلولان در زمان موج گرما.

گزارش IPCC تأکید می‌کند که بزرگ‌ترین شکاف بین سیاست و عمل در شهرها، دقیقاً در مدیریت زیرساخت اجتماعی رخ داده است. بسیاری از برنامه‌های سازگاری، جوامع محلی و گروه‌های آسیب‌پذیر را نادیده می‌گیرند در حالی که بدون مشارکت و توانمندی مردم، هیچ راهکار فنی یا طبیعی به تنهایی موفق نخواهد بود.

: راهکارهای مبتنی بر طبیعت

راهکارهای مبتنی بر طبیعت  به استفاده از اکوسیستم‌ها و فرآیندهای طبیعی برای کاهش ریسک‌های اقلیمی و بهبود تاب‌آوری شهری اشاره دارد. این راهکارها با بهره‌گیری از توانایی طبیعت در خنک‌سازی تبخیری، سایه‌اندازی، جذب آلاینده‌ها، نفوذپذیری آب و حفاظت ساحلی، به طور همزمان چندین مشکل شهری را بدون نیاز به سازه‌های سنگین بتنی و فلزی حل می‌کنند.

این رکن به دو زیرشاخه اصلی تقسیم می‌شود. نخست زیرساخت سبز شامل پارک‌های شهری، بام‌های سبز، دیوارهای سبز، درختان خیابانی و کمربند سبز اطراف شهرهاست. دوم زیرساخت آبی-سبز شامل تالاب‌های مصنوعی، حوضچه‌های ذخیره آب، رودخانه‌های احیاشده و سیستم‌های زهکشی پایدار.

کارکردهای اصلی این رکن عبارتند از: تنظیم دما و کاهش جزیره گرمایی شهری از طریق سایه‌اندازی و تعرق گیاهان؛ تنظیم کیفیت هوا از طریق جذب آلاینده‌ها و ذرات معلق توسط درختان؛ تنظیم رواناب و فاضلاب با افزایش نفوذپذیری زمین و کاهش سیلاب سطحی؛ حفاظت ساحلی از طریق جنگل‌های مانگرو و تالاب‌ها که انرژی امواج را کاهش می‌دهند؛ و کاهش اثر سیلاب رودخانه‌ای با ایجاد دشت‌های سیلابی طبیعی و تثبیت سواحل.

با این حال، اثربخشی راهکارهای مبتنی بر طبیعت به شدت به شرایط اقلیمی محلی وابسته است. در اقلیم‌های خشک و کم‌آب مانند بسیاری از شهرهای ایران، اجرای این راهکارها با چالش کمبود آب برای آبیاری مواجه است و باید از گونه‌های مقاوم به خشکی استفاده کرد یا این رکن را با سایر راهکارها ترکیب نمود.