«جهان اقتصاد» گزارش می دهد وقتی آب میخشکد، انرژی خاموش میشود
گلناز پرتوی مهر
در سالهای اخیر، ایران با بحرانی چندوجهی مواجه شده است که دیگر نمیتوان آن را صرفاً یک مشکل زیستمحیطی دانست؛ بحران آب اکنون به تهدیدی مستقیم برای امنیت انرژی کشور تبدیل شده است. تحلیلهای جدید نشان میدهد که کاهش بارندگی، افت شدید ذخایر سدها و مدیریت ناکارآمد منابع آبی به همراه وابستگی برق به آب، باعث شده است شبکه انرژی ایران در «گرداب کمآبی» گرفتار شود وضعیتی که پیامدهایش فراتر از قطعی آب و برق است و به بُعد اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی رسیده است.
چند سال پیاپی خشکسالی و کاهش بارندگی، ذخایر آبی کشور را به سطوح بیسابقهای رسانده است. به گفته مقامات، مخازن سدهای مهم در نزدیکی تهران و دیگر مناطق حتی به دنبال هر بارندگی قابل توجه هم به مراتب پایینتر از سطح معمول باقی ماندهاند؛ برای مثال حجم ذخیره در سدهای اطراف تهران در برخی مقاطع به کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت رسیده که بحران را عمیقتر کرده است.
دلیل این بحران چیست؟ کارشناسان آن را ترکیبی از تغییرات اقلیمی، سوءمدیریت منابع، برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی و روشهای کشاورزی ناکارآمد میدانند. به طوری که امروزه بخش کشاورزی بیش از ۸۰ درصد از منابع آب کشور را مصرف میکند رقمی که بهرغم سهم کمتر آن در تولید ناخالص داخلی، فشار زیادی بر منابع آبی وارد میکند.
آنچه بحران فعلی را پیچیدهتر میکند، رابطه نزدیک میان آب و انرژی است. در ایران بخش مهمی از برق از نیروگاههای برقآبی تأمین میشود نیروگاههایی که مستقیماً نیازمند ذخیره آب هستند. کاهش سطوح مخازن، تولید برق از این نیروگاهها را به شدت محدود کرده است، به طوری که در مقاطع مختلف ظرفیت عملیاتی این نیروگاهها تا یکسوم ظرفیت اسمی کاهش یافته است، و سهم برق آبی در سبد انرژی کشور به زیر ۵ درصد رسیده است.
در نتیجه تکیه بیشتر بر نیروگاههای حرارتی گازی و نیروگاههای گازسوز شده است، ولی آنها نیز زیر فشار هستند. سرمایش و گرمایش نیروگاههای حرارتی بهویژه در روزهای گرم تابستان و ماههای سرد سال نیازمند آب برای خنکسازی هستند و با کاهش آب، این بخش از انرژی نیز با چالش روبهرو میشود.
کاهش خروجی برق آبی و فشار مضاعف بر نیروگاههای گازی باعث شده است که قطعی برق در سراسر کشور تجربه شود. در تابستانهای اخیر، گرمای شدید و دمای بالای ۴۰ تا ۵۰ درجه سانتیگراد مصرف برق را افزایش داده و با افت تولید همزمان، مسئولان مجبور به اعمال مدیریت مصرف از طریق اعلام تعطیلات عمومی یا کاهش ساعات کاری شدهاند اقدامی که در تهران و چند استان دیگر اجرا شده و نشاندهنده شدت بحران است.
مسئولان همچنین مردم را به کاهش مصرف آب و انرژی تشویق میکنند و هشدار دادهاند که بدون تغییر رفتار مصرفی، شرایط میتواند وخیمتر شود. حتی رئیسجمهور ایران نسبت به احتمال اعمال توزیع آب اضطراری، قطعی گسترده گاز و برق و نیاز به اقدامات جدیتر هشدار داده است.
این بحران نه تنها زیرساختهای انرژی را تحت تأثیر قرار داده، بلکه زندگی روزمره مردم را نیز مختل کرده است. قطعیهای مکرر برق و آب، اختلال در کار و صنعت، و نگرانی از تأمین آب آشامیدنی باعث افزایش نارضایتی عمومی شده است. همچنین کشاورزی که بخش عمدهای از منابع آب را مصرف میکند و همزمان بیشترین آسیب را از بیآبی میبیند، با افت تولید و خطر امنیت غذایی روبهروست.
برخی کارشناسان هشدار دادهاند که بدون اصلاحات جدی در روش مصرف، انتقال صنایع به مناطق ساحلی با منابع آب دریایی (برای استفاده از آبشیرینکنها) و سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، این بحران نه فقط ادامهدار، بلکه تشدید خواهد شد.
هر کدام از این راهکارها به تنهایی نمیتواند بحران را حل کند، اما در کنار هم میتوانند ایران را از مسیر «انرژی در خطر» خارج کنند و به مسیر پایداری هدایت نمایند.
بحران آب در ایران نه یک چالش محیطزیستی ساده است و نه مسألهای گذرا. این بحران اکنون بخشهای کلیدیترین زیرساختهای کشور را درگیر کرده، از تولید برق و گاز گرفته تا امنیت غذایی و رفاه اجتماعی. تنها با اتخاذ سیاستهای نظاممند و توجه همزمان به مصرف آب و انرژی، میتوان آیندهای پایدارتر برای مردم و صنایع کشور رقم زد.
