«جهان اقتصاد» از هشدار شورای شهر درباره ظرفیت آرامستانهای تهران گزارش میدهد:
هشدار برای آخرین قطعه بهشتزهرا
مریم زارعپور(یگانه) ـ روزنامه نگار
تهران در آستانه مواجهه با مسئلهای قرار گرفته که اگرچه سالها درباره آن هشدار داده شده اما اکنون نشانههای آن جدیتر از گذشته دیده میشود: تکمیل ظرفیت آخرین قطعات دفن در بهشتزهرا(س). اعضای شورای اسلامی شهر تهران با تأکید بر محدود بودن زمان تصمیمگیری، خواستار تسریع در تعیین تکلیف زمینهای جدید و طراحی یک نظام پایدار و چندمرکزی برای آرامستانهای پایتخت شدهاند. مسئله فقط یافتن زمینی تازه برای دفن اموات نیست بلکه به برنامهریزی بلندمدت، تأمین منابع مالی، نوسازی زیرساختها و هماهنگی میان دستگاههای مسئول مربوط میشود.
بهشتزهرا(س) طی دهههای گذشته مهمترین و اصلیترین آرامستان تهران بوده است و بخش عمده نیاز پایتخت در این حوزه را پوشش داده است. با این حال رشد جمعیت، افزایش گستره شهری، محدودیت زمین و فشار ناشی از استفاده مستمر از ظرفیت این مجموعه، ضرورت بازنگری در الگوی فعلی را برجسته کرده است. اکنون نیز هشدارها درباره تکمیل ظرفیت آخرین قطعه دفن این موضوع را از سطح یک بحث مطالعاتی و بلندمدت به یک ضرورت اجرایی و فوری برای مدیریت شهری تبدیل کرده است.
مهدی پیرهادی، رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای اسلامی شهر تهران اعلام کرده است که ظرفیت آخرین قطعه دفن در بهشتزهرا(س) در حال تکمیل است و پیشبینی میشود این محدوده بهزودی به پایان ظرفیت خود برسد. او تأکید دارد که مطالعات و مصوبات مربوط به توسعه آرامستانهای جدید انجام شده و مراحل مرتبط با شهرداری نیز به پایان رسیده است اما تعیین تکلیف زمینهای جدید به همکاری دیگر دستگاههای مسئول وابسته است.
این موضوع نشان میدهد مسئله توسعه آرامستانها تنها در محدوده اختیارات شهرداری تهران تعریف نمیشود. تأمین و تخصیص زمین، بررسی ملاحظات محیطزیستی، دسترسیهای حملونقلی، زیرساختهای خدماتی، ملاحظات فرهنگی و اجتماعی و هماهنگیهای بیندستگاهی، مجموعهای از تصمیمها را در بر میگیرد که بدون تعیین تکلیف آنها حتی وجود مطالعات و مصوبات شهری نیز به آغاز عملیات اجرایی منتهی نخواهد شد.
پیرهادی هشدار داده است که تأخیر در این روند میتواند در آینده چالشهایی برای دفن روزانه اموات در تهران ایجاد کند. از نگاه او تسریع در تأمین زمینهای جدید، مهمترین راهکار برای جلوگیری از بروز این مشکل است. این هشدار از آن جهت اهمیت دارد که خدمات آرامستانی از جمله خدمات ضروری و بدون وقفه شهر محسوب میشود و هرگونه اختلال در ظرفیتپذیری، حملونقل، پذیرش یا دفن، میتواند خانوادههای داغدار را در شرایطی دشوارتر قرار دهد.
سوده نجفی، عضو هیأترئیسه شورای شهر تهران نیز بر ضرورت تصمیمگیری بهموقع و برنامهریزی بلندمدت در این زمینه تأکید کرده است. او معتقد است مدیریت شهری نباید منتظر تکمیل کامل ظرفیت بهشتزهرا(س) بماند و پس از آن برای حل مسئله وارد عمل شود. به گفته وی فرصت مدیریت شهری برای تصمیمگیری و اقدام، بسیار محدودتر از زمان باقیمانده برای استفاده از ظرفیت فعلی است.
این گزاره، تفاوت مهمی میان «زمان باقیمانده تا تکمیل ظرفیت» و «زمان لازم برای ایجاد ظرفیت جایگزین» را یادآور میشود. طراحی، تصویب، تملک یا تخصیص زمین، انجام مطالعات، اخذ مجوزها، ایجاد راههای دسترسی، آمادهسازی زیرساختهای آب، برق، گاز، ارتباطات، احداث فضاهای خدماتی و تأمین نیروی انسانی، فرایندی کوتاهمدت نیست. بنابراین حتی اگر هنوز امکان استفاده از ظرفیت فعلی وجود داشته باشد، تعلل در تصمیمگیری میتواند در آینده فاصلهای میان پایان ظرفیت موجود و بهرهبرداری از ظرفیتهای جدید ایجاد کند.
عضو هیأترئیسه شورای شهر تهران تأکید کرده است که در جانمایی آرامستانهای جدید باید همه جوانب در نظر گرفته شود. این مسئله فقط به مساحت زمین یا فاصله آن از محدوده شهری محدود نیست. آرامستان جدید باید از منظر دسترسی شهروندان، ترافیک مسیرهای منتهی به آن، دسترسی وسایل حملونقل عمومی، ظرفیت پارکینگ، امکان توسعه در سالهای آینده، شرایط زیستمحیطی، تناسب با بافتهای پیرامونی و امکان ارائه خدمات مناسب به خانوادهها بررسی شود.
از سوی دیگر، شکلگیری آرامستانهای جدید میتواند در صورت نبود طراحی دقیق، مسائل تازهای برای مناطق پیرامونی ایجاد کند. افزایش رفتوآمد، فشار بر شبکه معابر، نیاز به ایجاد خدمات جانبی و نگرانیهای زیستمحیطی از جمله موضوعاتی است که باید پیش از تصمیم نهایی برای جانمایی، مورد ارزیابی قرار گیرد. در چنین شرایطی مدیریت شهری به جای انتخاب یک زمین صرفاً بر مبنای در دسترس بودن، نیازمند یک مدل جامع مکانیابی و ارزیابی اثرات اجتماعی و خدماتی است.
نجفی همچنین به نیاز بهشتزهرا(س) به تأمین منابع مالی برای نوسازی زیرساختها و تأمین نیروی انسانی اشاره کرده است. این موضوع نشان میدهد حتی در کنار برنامهریزی برای آرامستانهای جدید نباید از وضعیت مجموعه فعلی غفلت کرد. بهشتزهرا(س) همچنان در سالهای آینده یکی از مهمترین مراکز خدمات آرامستانی تهران خواهد بود و کیفیت ارائه خدمت در آن، به نگهداری و ارتقای زیرساختهای موجود وابسته است.
فرسودگی یا ناکافی بودن زیرساختها در چنین مجموعهای میتواند بر فرآیندهای مختلف از پذیرش و امور اداری تا حملونقل داخلی، خدمات به خانوادهها، نگهداری محوطه و مدیریت مراسم اثر بگذارد. از این رو تأمین بودجه برای نوسازی زیرساختها نباید بهعنوان یک هزینه فرعی دیده شود بلکه بخشی از الزامات حفظ کیفیت خدمات عمومی در پایتخت است.
موضوع نیروی انسانی نیز از دیگر ابعاد مهم این مسئله است. کارکنان بهشتزهرا(س) در شرایطی خاص و دشوار خدمت میکنند؛ شرایطی که از نظر جسمی، روانی و اجتماعی با بسیاری از محیطهای کاری تفاوت دارد. توجه به وضعیت معیشتی، رفاهی، ایمنی، آموزش و حمایتهای حرفهای از کارکنان این مجموعه میتواند به ارتقای کیفیت خدمات و پایداری فعالیتها کمک کند. به گفته نجفی این کارکنان در شرایط سخت و خاصی مشغول خدمت هستند و این واقعیت باید در سیاستگذاریهای منابع انسانی و بودجهای مورد توجه قرار گیرد.
یکی از محورهای اصلی مطرحشده از سوی شورای شهر، ضرورت عبور از تمرکز کامل بر یک آرامستان بزرگ است. نجفی بر طراحی یک «نظام پایدار و چندمرکزی» برای آرامستانهای شهر تأکید کرده است؛ رویکردی که میتواند وابستگی تهران به یک مجموعه واحد را کاهش دهد. در یک الگوی چندمرکزی، ظرفیت دفن و خدمات مرتبط میان چند نقطه مناسب در پهنههای مختلف شهری یا پیرامونی توزیع میشود و فشار ترافیکی، خدماتی و عملیاتی از یک مجموعه متمرکز برداشته خواهد شد.
چنین الگویی میتواند دسترسی خانوادهها را نیز متناسب با محل سکونتشان آسانتر کند اما اجرای آن مستلزم طراحی دقیق، رعایت استانداردهای یکسان خدماتی و جلوگیری از ایجاد شکاف در کیفیت ارائه خدمات است. آرامستانهای جدید باید از نظر امکانات، دسترسی، شأن خانوادههای مراجعهکننده و کیفیت خدمات در سطح قابلقبولی قرار داشته باشند تا توسعه آنها به معنای انتقال مسئله از یک نقطه به نقطهای دیگر نباشد.
در نهایت هشدارهای مطرحشده در شورای شهر تهران یک پیام روشن دارد: مسئله ظرفیت آرامستانها باید پیش از تبدیلشدن به یک بحران خدماتی، تعیین تکلیف شود. تهران نباید هر چند دهه یکبار با کمبود ظرفیت آرامستانی مواجه شود و سپس زیر فشار زمان به دنبال راهحل اضطراری بگردد. تصمیمگیری درباره زمینهای جدید، تأمین مالی نوسازی بهشتزهرا(س)، تقویت نیروی انسانی و طراحی نظام چندمرکزی، چهار ضلع اصلی برنامهای است که میتواند آینده خدمات آرامستانی پایتخت را از حالت واکنشی خارج و به یک مسیر پایدار و قابل پیشبینی هدایت کند.
