زمستان سرد اروپا در تله «خشکسالی گازوئیل»

با نزدیک شدن به پاییز و زمستان، ناقوس بحران در بازار انرژی اروپا بار دیگر به صدا درآمده است؛ اما این‌بار نه برای گاز طبیعی، بلکه برای سوختی استراتژیک که شریان حمل‌ونقل جاده‌ای، گرمایش و بخش عمده‌ای از صنایع سنگین قاره سبز را به حرکت درمی‌آورد: گازوئیل.

بررسی آخرین داده‌های لجستیکی و موازنه‌های پالایشی نشان می‌دهد که اروپا در آستانه ورود به فصل اوج تقاضا، با زنجیره‌ای از گره‌های کور روبه‌رو شده است؛ کاهش بی‌سابقه موجودی انبارها، فرارسیدن فصل تعمیرات و نگهداری پالایشگاه‌ها (Overhaul)، اختلالات گسترده در گلوگاه‌های ترانزیت دریایی و هم‌زمان کاهش توان صادراتی مبادی سنتی و جایگزین، بازار فرآورده‌های میان‌تقطیر را در وضعیتی شکننده و پرریسک قرار داده است.

نخستین و جدی‌ترین نشانه آسیب‌پذیری اروپا، وضعیت موجودی انبارهای ذخیره‌سازی تجاری است. سطح ذخایر گازوئیل در بنادر و مخازن استراتژیک اروپا بسیار پایین‌تر از میانگین‌های تاریخی قرار دارد. در شرایط معمول، قاره سبز ماه‌های تابستان را صرف تزریق گازوئیل به مخازن می‌کند تا به عنوان بالشتک اطمینان در زمستان عمل کند. اما امسال این اتفاق رخ نداده است.

هم‌زمان با این ذخایر ناکافی، پالایشگاه‌های اروپایی و حتی تأسیسات پالایشی در آن سوی اقیانوس اطلس وارد فصل سنتی تعمیرات پاییزی می‌شوند. خاموشی برنامه‌ریزی‌شده یا اضطراری واحدهای پالایشی برای نوسازی کاتالیست‌ها و تعمیرات فنی به معنای افت تولید داخلی در ماه‌های سپتامبر و اکتبر است؛ رخدادی که باعث می‌شود اروپا با حداقل پوشش دفاعی وارد ماه‌های سرد سال شود.

روسیه که پیش از این یکی از پایه‌های اصلی تأمین فرآورده‌های پالایشی اروپا بود، اکنون به دلیل آسیب‌های عمیق ساختاری قادر به ایفای نقش گذشته نیست. صادرات گازوئیل روسیه از ماه ژوئیه تقریباً متوقف شده است.

اگرچه محدودیت‌های قانونی صادرات برای تولیدکنندگان از ابتدای سپتامبر برداشته می‌شود، اما واقعیت میدانی حکایت دیگری دارد؛ حملات مکرر پهپادی در ماه‌های اخیر بخش عظیمی از برج‌های تقطیر و واحدهای ثانویه پالایشگاه‌های روسیه را از مدار خارج کرده است. در نتیجه، حتی با برداشته شدن موانع صادراتی، زیرساخت پالایشی آسیب‌دیده روسیه فاقد توان تولید مازاد برای بازگشت سریع به بازارهای بین‌المللی است و حساب باز کردن روی این جریان عملاً خطای محاسباتی محسوب می‌شود.

در خاورمیانه، پیامدهای ادامه‌دار تنش‌های منطقه‌ای پس از گذشت پنج ماه همچنان بر تردد دریایی سایه افکنده است. تنگه هرمز که یکی از شاهراه‌های اصلی خروج محموله‌های نفتی و فرآورده‌های پالایشی حوزه خلیج‌فارس است، شاهد افت چشمگیر ترافیک تانکرهای حامل فرآورده‌های پاک (شامل گازوئیل) بوده است:

در میان مسیرهای ترانزیتی شرق، تنها تنگه باب‌المندب توانسته پس از افت شدید ماه‌های مارس و آوریل، تا حدی احیا شود و در ماه اوت جریان ترانزیت گازوئیل به مقصد اروپا را به حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز (نزدیک به سطح سال گذشته) برساند. اما نکته استراتژیک در مبدأ این محموله‌ها نهفته است؛ نزدیک به ۶۰ درصد از این حجم مستقیماً از پالایشگاه‌های هندوستان تأمین شده است.

کاهش جریان نفت خام ورودی به هند: صادرات نفت خام و میعانات گازی به پالایشگاه‌های هند برای دو ماه متوالی روند کاهشی داشته و در ماه اوت به ۳.۸ میلیون بشکه در روز رسیده است (در مقایسه با ۴.۸ میلیون بشکه در روز در مدت مشابه سال قبل).

هرچند پالایشگران هندی در کوتاه‌مدت با مصرف موجودی نفت خام قبلی نرخ تولید را حفظ کرده‌اند، اما تداوم افت عرضه خوراک خام در ماه‌های سپتامبر و اکتبر، سقف صادرات گازوئیل هند را به شدت محدود خواهد کرد و این کانال تنفسی اروپا را نیز تنگ‌تر

امید دیگر اروپا، تکیه بر ظرفیت پالایشی ایالات متحده بود. پالایشگاه‌های آمریکایی در طول تابستان با حداکثر توان عملیاتی کار کردند تا خلأ بازار را پر کنند و در ماه اوت نیمی از واردات گازوئیل اروپا (حدود ۵۲۰ هزار بشکه در روز) را به دوش کشیدند.

اما داده‌های نیمه دوم ماه اوت نشان‌دهنده فرسودگی این مسیر است:

صادرات گازوئیل آمریکا به اروپا در نیمه اول اوت حدود ۵۴۰ هزار بشکه در روز بود.

این رقم در نیمه دوم اوت به ۳۵۰ هزار بشکه در روز سقوط کرد؛ یعنی کاهش ۳۵ درصدی در عرض تنها چند هفته.

با توجه به اینکه موجودی گازوئیل در آمریکا نیز در طول تابستان افزایش نیافته و تأسیسات این کشور نیز نیازمند تعمیرات هستند، ادامه فعالیت نزدیک به سقف ظرفیت عملاً ناممکن است و آمریکا توان پوشش شکاف عرضه قاره اروپا را در زمستان نخواهد داشت.

کنار هم چیدن قطعات این پازل نشان می‌دهد که امنیت تأمین انرژی اروپا در بخش سوخت‌های میان‌تقطیر بر پایه‌هایی کاملاً لرزان استوار است. کاهش هم‌زمان عرضه از سمت روسیه، محدودیت‌های ترانزیتی در تنگه هرمز، افت دسترسی هند به خوراک نفت خام و کاهش توان صادراتی آمریکا، همگی همگام با فصل تعمیرات پالایشگاهی در حال وقوع هستند.

بازگشت ناگهانی و پرحجم صادرات گازوئیل روسیه پس از رفع ممنوعیت در ابتدای سپتامبر (که با توجه به صدمات فیزیکی به پالایشگاه‌ها تقریباً ناممکن است).

در غیاب این دو عامل معجزه‌آسا، بازار گازوئیل اروپا در پاییز و زمستان پیش‌رو فضای چندانی برای تنفس یا تعدیل قیمت‌ها نخواهد داشت و قاره سبز باید خود را برای نوسانات شدید قیمتی، جهش کرک‌اسپرد گازوئیل و فشارهای مضاعف بر بخش حمل‌ونقل و صنایع آماده کند.