اخبار امروز، اسناد فردا؛ رسالت رسانهها حفظ حافظه مطبوعاتی
اکبر علیزاده اعتمادی ـ پژوهشگر مسائل اجتماعی
رسانهها در سالهای اخیر با سرعتی بیسابقه دگرگون شدهاند. گسترش اینترنت، شبکههای اجتماعی و پایگاههای خبری برخط، شیوه تولید و مصرف خبر را متحول کرده و مخاطبان بیش از هر زمان دیگری اخبار را از طریق تلفن همراه و صفحات اینترنتی دنبال میکنند.
عصر انفجار اطلاعات و یک پرسش اساسی
این تحول اگرچه دسترسی به اطلاعات را آسانتر و سرعت انتشار اخبار را چند برابر کرده است، اما پرسشی مهم را پیش روی فضای رسانهای کشور قرار داده است؛ آیا این حجم عظیم اطلاعات و اخبار، به همان اندازه که تولید میشود، برای آینده نیز حفظ خواهد شد؟
امروز مسئله تنها انتشار خبر نیست، بلکه حفظ حافظه رسانهای جامعه نیز از اهمیت خاصی برخوردار است؛ حافظهای که نقش مهمی در ثبت تحولات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی کشور ایفا میکند.
رشد رسانههای آنلاین و کوچک شدن حافظه رسانهای
آمارهای جهانی نشان میدهد بیش از ۷۰ درصد مخاطبان اخبار خود را از رسانههای آنلاین دریافت میکنند و در بسیاری از کشورها تیراژ مطبوعات چاپی طی دو دهه گذشته بین ۴۰ تا ۶۰ درصد کاهش یافته است. در ایران نیز این روند بهوضوح قابل مشاهده است. در حالی که حدود ۳۵۰ روزنامه دارای مجوز انتشار هستند، بیش از ۶ هزار پایگاه خبری برخط و دهها خبرگزاری رسمی در کشور فعالیت میکنند.
این تغییر، گرچه نشانه توسعه دسترسی به اطلاعات است، اما یک خلاء جدی را نیز آشکار میکند. بخش عمده تولیدات خبری کشور تنها در بسترهای آنلاین منتشر میشود؛ بستری که برخلاف نسخههای سنتی مطبوعات، الزاماً ماندگاری و قابلیت آرشیو بلندمدت ندارد.
خبرهای فراوان، آرشیوهای اندک
در گذشته هر شماره از روزنامه یا مجله به یک سند تاریخی تبدیل میشد. نسخههای چاپی در کتابخانهها، مراکز اسناد و آرشیوهای عمومی نگهداری میشد و سالها بعد نیز امکان مراجعه به آنها وجود داشت. بسیاری از پژوهشهای تاریخی، اقتصادی و اجتماعی امروز بر پایه همین اسناد مکتوب انجام میشود.
اما در فضای رسانهای جدید، شرایط متفاوت است. تغییر ساختار وبسایتها، حذف لینکها، جابهجایی صفحات و حتی توقف فعالیت رسانهها موجب میشود بخش قابل توجهی از محتوای تولید شده به مرور زمان از دسترس خارج شود. به بیان دیگر، هر روز خبر بیشتری تولید میکنیم اما حافظه رسانهای ما کوچکتر میشود.
هزینه اقتصادی فراموشی اطلاعات
از بین رفتن آرشیوهای رسانهای تنها یک دغدغه فرهنگی نیست؛ بلکه پیامدهای اقتصادی نیز به همراه دارد. اطلاعات رسانهای بخشی از سرمایه دانشی کشور محسوب میشود. پژوهشگران، دانشگاهیان، فعالان اقتصادی و سیاستگذاران برای تحلیل روندهای گذشته به این دادهها نیاز دارند.
هرچه دسترسی به اسناد رسانهای دشوارتر شود، هزینه تحقیقات، مطالعات اقتصادی و تصمیمسازیهای کلان افزایش مییابد. در واقع، از بین رفتن حافظه رسانهای به معنای اتلاف بخشی از سرمایه اطلاعاتی کشور است؛ سرمایهای که با صرف زمان، نیروی انسانی و منابع مالی تولید شده اما سازوکاری برای حفظ آن وجود ندارد.
کاهش تولید محتوای عمیق
تحولات رسانهای تنها بر آرشیو محتوا تأثیر نگذاشته است. ساختار حرفهای تحریریهها نیز تحت تأثیر رقابت برای انتشار سریع خبر قرار گرفته است. در بسیاری از رسانههای آنلاین، سرعت به اولویت اصلی تبدیل شده و فرصت تولید گزارشهای تحقیقی، پروندههای تحلیلی و مطالب عمیق کاهش یافته است.
در حالی که روزنامهها و مجلات حرفهای در گذشته مجموعهای از گزارشها و تحلیلهای چندبخشی را درباره موضوعات مهم اقتصادی و اجتماعی منتشر میکردند، امروز این قالبها کمتر دیده میشوند. نتیجه این روند، کاهش تولید محتوای ماندگار و قابل استناد در فضای رسانهای است.
بحران کاغذ و پایان یک راهحل سنتی
افزایش شدید هزینههای کاغذ، چاپ، زینک و سایر هزینههای تولید نیز باعث شده ادامه انتشار نسخههای چاپی برای بسیاری از رسانهها دشوار و حتی غیراقتصادی شود. به همین دلیل نمیتوان انتظار داشت که راهکار حفظ حافظه رسانهای، بازگشت گسترده به انتشار کاغذی باشد.
واقعیت آن است که رسانهها برای بقاء ناچار به استفاده از ظرفیتهای فناوری هستند و اقتصاد رسانه نیز چنین ضرورتی را تحمیل میکند. بنابراین مسئله امروز حمایت از بازگشت به عصر چاپ نیست؛ بلکه یافتن راهکاری برای حفظ مزایای آرشیوی مطبوعات در بستر فناوریهای جدید است.
حلقه مفقوده رسانههای کشور
با وجود فعالیت هزاران پایگاه خبری و دهها خبرگزاری، هنوز سازوکار فراگیری برای ثبت و نگهداری منظم تولیدات رسانهای وجود ندارد. بسیاری از رسانهها صرفاً به انتشار برخط محتوا اکتفا میکنند و خروجی آنها در قالبی که قابلیت آرشیو بلندمدت، استناد و نگهداری منظم داشته باشد منتشر نمیشود.
این در حالی است که فناوری امروز امکان ایجاد آرشیوهای منظم و کمهزینه را بیش از هر زمان دیگری فراهم کرده است.
نسخههای دیجیتال آرشیوی؛ پلی میان سنت و فناوری
یکی از راهکارهای عملی، انتشار نسخههای غیربرخط و صفحهآراییشده توسط خبرگزاریها و پایگاههای خبری است؛ نسخههایی که در قالب روزنامه یا مجله دیجیتال و بهصورت روزانه، هفتگی یا ماهانه منتشر شوند.
این نسخهها میتوانند مجموعهای از مهمترین اخبار، گزارشها، یادداشتها و تحلیلهای هر رسانه را در قالبی منظم و استاندارد گردآوری کنند؛ درست همان نقشی که روزنامهها و مجلات سنتی در دهههای گذشته ایفا میکردند، اما بدون هزینههای سنگین چاپ و توزیع.
چنین مدلی ضمن حفظ سرعت و مزایای رسانههای آنلاین، امکان شکلگیری حافظه رسانهای پایدار را نیز فراهم میکند.
مطالبهای برای آینده رسانههای کشور
امروز مطالبه اصلی از متولیان حوزه رسانه و همچنین خبرگزاریها و پایگاههای خبری، حمایت از چاپ کاغذی نیست؛ بلکه ایجاد سازوکاری برای حفظ حافظه رسانهای کشور است. انتشار نسخههای دیجیتال آرشیوی از مطالب خود میتواند به ایجاد بانک اطلاعاتی ماندگار، تقویت هویت حرفهای رسانهها، افزایش قابلیت استناد تولیدات خبری و حفظ سرمایه دانشی کشور کمک کند.
رسانهای که حافظه نداشته باشد، نمیتواند حافظه جامعه را بسازد. رسالت رسانهها تنها انتشار خبر نیست؛ رسالت آنها حفظ و ثبت حافظه رسانهای کشور برای نسلهای آینده است.
