جهان اقتصاد بررسی میکند:
جنگ و اقتصاد خرما در ایران
محسن مولائی نسب - مرکز تحقیقات کسب و کارهای انرژی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران
در شرایطی که توجه عمومی به تأثیر جنگ بر صنایع بزرگ مانند نفت و پتروشیمی معطوف است، صنعت خرما بهعنوان یکی از ستونهای ارزآوری غیرنفتی و معیشت هزاران خانوار در استانهای جنوبی، آسیب های جدی متحمل شده است.
ایران با تولید سالانه حدود ۱.02 میلیون تن خرما از ۳۰۰ هزار هکتار زمین، چهارمین تولیدکننده جهان است. سالانه حدود ۳۵۰ هزار تن خرما به ارزش ۴۰۰ میلیون دلار صادر میشود و ۷۰ درصد تولید هم در داخل مصرف میگردد. بازارهای اصلی صادراتی شامل شرق آسیا، کشورهای مستقل مشترکالمنافع، هند، اتحادیه اروپا و روسیه است.
این صنعت پیش از جنگ نیز با شوکهای ساختاری دستوپنجه نرم میکرد. در سال ۲۰۱۲، حذف ایران از سیستم بانکی سوئیفت، صادرات خرما را ۵۰ درصد کاهش داد و هزینههای حملونقل را سهبرابر کرد. محمدحسن صدق، نخلدار ۷۲ ساله جهرمی، در گزارش میدانی اشاره میکند که «از سالها پیش تنشهای منطقهای و پیچیدگی سیاستهای ارزی، چرخه طبیعی تولید و فروش را مختل کرده است». مطالعات دانشگاهی نیز نشان میدهد تحریمهای اتحادیه اروپا و بینالمللی میان سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۳ تأثیر منفی معناداری بر صادرات خرما داشتهاند و کارایی صادرات خرما حدود ۰.۸۷ برآورد شده که حاکی از شکاف صادراتی حدود ۲۲ درصدی است.
ممنوعیت صادرات: تصمیم راهبردی در زمان جنگ
با تشدید درگیریها، دولت تمام صادرات مواد غذایی و محصولات کشاورزی از جمله خرما را بهصورت موقت ممنوع اعلام کرد. این ممنوعیت که حدود سه ماه به طول انجامید، با هدف «تأمین پایدار عرضه داخلی محصولات غذایی اساسی» اعمال شد.پیامدهای این تصمیم بلافاصله در زنجیره تأمین ظاهر شد. در روز اجرای ممنوعیت، گمرک ایران صدها کامیون محموله خرما و سایر اقلام صادراتی به مقصد افغانستان را متوقف کرد. بر اساس گزارشهای میدانی، ۳۰ تا ۴۰ درصد محصول خرمای سال گذشته در برخی مناطق در سردخانهها باقی مانده است. کرمان بهتنهایی ۴۰ درصد خرمای سال گذشته کشاورزان را به دلیل ممنوعیت صادرات در انبارها دپو کرده است.
اختلال در لجستیک و مسیرهای صادراتی
بسته شدن تنگه هرمز با شروع محاصره دریایی ایران، مسیر سنتی صادرات خرما از بنادر جنوبی را بهشدت مختل کرد. از آنجا که صادرات این محصول راهبردی نیازمند برنامهریزی و هماهنگی دستگاههای مرتبط است، صادرکنندگان مجبور شدهاند به مسیرهای جایگزین روی بیاورند، اما هزینههای حملونقل بهشدت افزایش یافته است.
بر اساس اطلاعات دریافت شده از بازار هند ، «از مارس هیچ محموله تازهای از ایران وارد نشده است» و این در حالی است که خرماهای ایرانی سهم قابلتوجهی از بازار هند را در اختیار دارند. گزارشهای میدانی نشان میدهد که محمولهها در مسیرهای دریایی سرگردان هستند و این امر به کاهش نقدینگی و انباشت بدهیهای باغداران دامن زده است.
تحریمها: مانع ساختاری در بازیافت ارز
تحریمها حتی پیش از جنگ، بزرگترین مانع ساختاری صادرات خرما بود. یک مطالعه دانشگاهی بر پایه مدل جاذبه با دادههای ۲۰ شریک تجاری ایران بین سالهای ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۱ نشان میدهد که تحریمهای بینالمللی و اتحادیه اروپا تأثیر منفی معناداری بر صادرات خرما داشتهاند. وزارت کشاورزی ایران نیز اخیراً اذعان کرده که «محدودیتهای اعمالشده بر کارتهای بازرگانی اجارهای تحت مقررات ارزی» بر صادرات تأثیر گذاشته است.مشکل اصلی این است که هرچند محصولات کشاورزی از نظر فنی از تحریمها معاف هستند، بانکها قادر به پردازش پرداختها نیستند. این وضعیت باعث شده که صادرکنندگان خرما با مشکل بازگشت ارز به چرخه اقتصادی مواجه شوند و باغداران عملاً سرمایه خود را در انبارها بلوکهشده ببینند.
قیمتها: نوسان شدید در بازار داخلی و صادراتی
قیمت خرما در سالهای اخیر نوسانات شدیدی را تجربه کرده است. در سال ۲۰۲۴، به دلیل مشکلات آبوهوایی و کاهش تولید، قیمت خرماهای ایرانی حدود ۵۰ درصد افزایش یافت و به بالاترین سطح تاریخی خود یعنی ۳.۱ دلار بر کیلوگرم رسید. یک واردکننده هندی این سطح قیمت را «بیسابقه» توصیف کرده است.
در بازار داخلی ایران، تورم عمومی مواد غذایی نیز بر قیمت خرما تأثیر گذاشته است. بر اساس دادههای منتشرشده، از مارس ۲۰۲۵ تا مارس ۲۰۲۶ قیمت نان و غلات ۱۴۰ درصد، گوشت قرمز و مرغ ۱۳۵ درصد و روغنها و چربیها ۲۱۹ درصد افزایش یافته است. اگرچه آمار دقیقی از افزایش قیمت خرمای داخلی در دسترس نیست، اما افت شدید ارزش ریال — که در اواخر ۲۰۲۵ به حدود ۱.۴ میلیون ریال برای هر دلار رسید — فشار تورمی مضاعفی بر این محصول وارد کرده است.
خسارات تولیدی: از آتشسوزی نخلستانها تا قطع برق
جنگ نهتنها بر صادرات، بلکه بر ظرفیت تولید نیز تأثیر گذاشته است. در تابستان ۲۰۲۵ گذشته قطع برق در استان کرمان بهدلیل شرایط جنگی، به ۶۰ درصد نخلستانها آسیب زده و کاهش ۲۱ هزار تنی تولید را به همراه داشته است.
در استان خوزستان، بر اساس اعلام رئیس اتاق بازرگانی اهواز، «بیش از چهار تا پنج میلیون نخل» در سالهای گذشته از بین رفته است و خسارت شوری آب «کمتر از خسارت جنگ» نبوده است. این آمار نشان میدهد که فرسایش زیرساختهای آبیاری و محیطی، اثر مرکبی بر صنعتی داشته که زمانی نماد اقتصاد جنوب بود.
بازآرایی زنجیره تأمین جهانی و جایگزینی رقبا
پیامدهای جنگ بر صادرات خرما فراتر از مرزهای ایران است. بر اساس گزارشهای تجاری، عربستان، ایران و عراق روی هم ۶۹.۷ درصد از ۱۳۰ هزار تن صادرات جهانی خرما در سال ۲۰۲۴ را در اختیار داشتند. با توقف صادرات ایران، کشورهای رقیب شروع به افزایش صادرات برای پر کردن این خلأ کردهاند. یک مطالعه پیشبینی کرده بود که با پایان جنگ عراق و بازسازی نخلستانهای آن کشور، سهم بازار خرما ایران کاهش خواهد یافت و اکنون این سناریو در مقیاسی بزرگتر در حال تحقق است.
در نهایت دادهها و گزارشهای میدانی نشان میدهد که جنگ و تحریمها بهصورت همزمان و تشدیدکننده بر صنعت خرما اثر گذاشتهاند. ممنوعیت صادرات، انسداد مسیرهای دریایی، مشکل بازگشت ارز و خسارات تولیدی، زنجیرهای از بحرانها را ایجاد کرده که تولید کنندگان خرما را به نقطهای رسانده که بسیاری ادامه فعالیت را بسیار مشکل میدانند. صنعت خرمای ایران با ۴۰۰ میلیون دلار ارزآوری سالانه، اکنون با خطر از دست دادن بازارهای صادراتی و فرسایش زیرساختهای تولیدی خود مواجه است بحرانی که نیازمند سیاستگذاری مبتنی بر داده فوری است.
