وقتی اضطراب جامعه به نیمکت‌های مدرسه می‌رسد
عاطفه جلال زاده _ روزنامه نگار
تاثیر جنگ و فشارهای اقتصادی بر وضعیت تحصیلی و روانی نسل جوان
جنگ همیشه در مرزها و میدان‌های نبرد باقی نمی‌ماند. گاهی آرام‌آرام به خانه‌ها راه پیدا می‌کند در گفت‌وگوهای خانوادگی جا می‌گیرد به نگرانی‌های روزمره اضافه می‌شود و سرانجام خود را در رفتار و روحیه نسلی نشان می‌دهد که شاید هنوز درک کاملی از تحولات سیاسی و اقتصادی نداشته باشد، اما آثار آن را در زندگی روزمره خود احساس می‌کند.
در شرایطی که اخبار جنگ، نگرانی از آینده و فشارهای اقتصادی بخش مهمی از دغدغه‌های خانواده‌ها را تشکیل می‌دهد توجه به وضعیت روانی و تحصیلی کودکان، نوجوانان و جوانان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. خانواده‌ای که هر روز با دغدغه معیشت، افزایش هزینه‌ها و نااطمینانی نسبت به آینده دست‌وپنجه نرم می‌کنند ناخواسته فضای خانه را نیز تحت تأثیر این نگرانی‌ها قرار می‌دهد. گاهی حتی بدون آنکه احساس کنیم اضطراب خود را از طریق کلمات، واکنش‌ها و گفت‌وگوهای روزمره به فرزندانمان منتقل می‌کنیم.
در چنین فضایی، انتظار تمرکز کامل بر درس و مدرسه چندان واقع‌بینانه نیست. ذهن دانش‌آموزی که نگران امنیت خانواده، آینده شغلی والدین یا اتفاقات پیرامون خود است به‌سختی می‌تواند تمام ظرفیتش را صرف یادگیری کند. افت تمرکز، کاهش انگیزه، بی‌حوصلگی، حساسیت رفتاری و فاصله گرفتن از فعالیت‌های درسی، گاهی بیش از آنکه به ضعف آموزشی مربوط باشند، ریشه در فشارهای روانی محیط زندگی دارند.
نکته مهم اینجاست که کودکان برای تاثیر پذیرفتن از شرایط لزوماً نیازی به دانستن جزئیات اخبار ندارند. آن‌ها نگرانی را از لحن والدین، مکث‌های طولانی، بحث‌های خانوادگی و حتی سکوت بزرگ‌ترها دریافت می‌کنند. نوجوانان نیز با دسترسی گسترده به شبکه‌های اجتماعی، بیش از گذشته در معرض حجم زیادی از اخبار و تصاویر نگران‌کننده قرار دارند اخباری که گاهی بدون فرصت کافی برای تحلیل و درک، به بخشی از ذهن روزانه آن‌ها تبدیل می‌شود.
در این میان یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های خانواده، مدیریت فضای گفت‌وگو در خانه است. قرار نیست فرزندان را از واقعیت‌های جامعه دور نگه داریم اما ضرورتی هم ندارد تمام نگرانی‌های بزرگسالان با همان شدت و جزئیات به آن‌ها منتقل شود. توضیح واقعیت‌ها متناسب با سن فرزندان، پرهیز از تکرار مداوم اخبار تلخ در حضور آن‌ها و اختصاص زمانی برای شنیدن پرسش‌ها و نگرانی‌هایشان، می‌تواند به حفظ احساس امنیت در خانه کمک کند.
از سوی دیگر خانواده‌ها باید در ارزیابی عملکرد تحصیلی فرزندان نیز نگاه منعطف‌تری داشته باشند. در روزهایی که فشارهای بیرونی بر زندگی افراد سایه انداخته مقایسه نمرات، سرزنش بابت کاهش تمرکز و اصرار بر عملکرد همیشگی، ممکن است فشار بیشتری به دانش‌آموز وارد کند. برنامه درسی متعادل، خواب کافی، فعالیت‌های ورزشی، ارتباط با دوستان و فاصله گرفتن از فضای مداوم خبر، فرصت مناسبی برای بازگشت آرامش و تمرکز فراهم می‌کند.
البته مسئولیت حفظ سلامت روان دانش‌آموزان تنها بر عهده خانواده‌ها نیست. مدرسه نیز باید شرایط اجتماعی و روانی دانش‌آموزان را در نظر بگیرد. معلمان، مدیران و مشاوران می‌توانند با حساسیت بیشتر نسبت به تغییرات رفتاری، افت تحصیلی و کاهش مشارکت دانش‌آموزان، نقش مؤثری در شناسایی و کاهش آسیب‌ها ایفا کنند. در چنین شرایطی انعطاف آموزشی و تقویت ارتباط میان مدرسه و خانواده اهمیت ویژه‌ای دارد.
واقعیت این است که پیامدهای جنگ و بحران‌های اقتصادی، تنها در شاخص‌های مالی و آمارهای اقتصادی خلاصه نمی‌شوند. بخشی از این پیامدها در کیفیت زندگی خانوادگی، سلامت روان و فرصت‌های یادگیری نسل جوان نمایان می‌شود اثاری که اگر به‌موقع مورد توجه قرار نگیرند می‌توانند مسیر رشد و پیشرفت تحصیلی را تحت تاثیر قرار دهند.
شاید خانواده‌ها نتوانند بر بسیاری از تحولات بیرونی کنترل داشته باشند اما می‌توانند در محدوده خانه، فضایی امن‌تر و آرام‌تر برای فرزندانشان فراهم کنند. گاهی یک گفت‌وگوی سنجیده، پرهیز از انتقال ترس‌های بی‌پرده و توجه به نیازهای عاطفی فرزندان، تاثیری بیشتر از ساعت‌ها توصیه درباره درس خواندن دارد.
در روزهایی که جامعه با نگرانی‌های متعدد روبه‌روست، مراقبت از کلماتمان به اندازه مراقبت از رفتارمان اهمیت دارد. فرزندان ما نباید تمام سنگینی نگرانی‌های بزرگسالان را بر دوش بکشند. حفظ امید، ایجاد احساس امنیت و مراقبت از فرصت یادگیری نسل جوان، مسئولیتی خانوادگی و در عین حال اجتماعی است.
