کمبود داروهای روان‌پزشکی؛ اختلال در زنجیره تأمین، تهدیدی برای تداوم درمان
سامه‌یح نجف‌آبادی ـ رئیس کمیته دارو کمیسیون بهداشت
تأمین پایدار دارو صرفاً یک موضوع تجاری یا مسئله‌ای مربوط به عملکرد شبکه توزیع نیست؛ در حوزه درمان بیماری‌های روان‌پزشکی، دسترسی منظم به دارو بخشی جدایی‌ناپذیر از فرایند درمان و حفظ ثبات وضعیت بیماران است. به همین دلیل، کمبود حتی بخشی از داروهای مورد نیاز این گروه از بیماران می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک اختلال مقطعی در بازار دارو داشته باشد و سلامت فرد، آرامش خانواده و در نهایت سلامت اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد.
بهبود نسبی وضعیت تأمین دارو در مقایسه با دو ماه گذشته، نشانه‌ای مثبت است، اما این بهبود زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کند که به دسترسی مستمر و قابل اتکای بیماران به داروهای مورد نیازشان منجر شود. همچنان کمبود تعداد قابل توجهی از داروهای روان‌پزشکی نشان می‌دهد که مسئله تأمین دارو را نمی‌توان صرفاً با ارزیابی کلی موجودی بازار سنجید. برای بیمار مبتلا به یک اختلال روان‌پزشکی، موجود نبودن یک داروی مشخص ممکن است به معنای وقفه در روند درمان باشد؛ وقفه‌ای که جبران آثار آن لزوماً ساده و فوری نیست.
تولید بخشی از مواد اولیه مؤثره دارویی در داخل کشور نیز به‌تنهایی تضمین‌کننده امنیت دارویی نیست. خودکفایی در برخی حلقه‌های زنجیره تولید، زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که سایر مراحل، از تأمین مواد اولیه و تولید محصول نهایی تا توزیع و دسترسی بیمار، با هماهنگی و استمرار عمل کنند. اگر در هر یک از این حلقه‌ها اختلال ایجاد شود، ظرفیت تولید داخلی نیز نمی‌تواند به‌طور کامل نیاز بازار را پاسخ دهد. بنابراین، سیاست‌گذاری دارویی باید به جای تمرکز صرف بر میزان تولید، کل زنجیره تأمین را هدف قرار دهد.
ورود قاچاق برخی داروهای کمیاب از مسیر مرز ترکیه با قیمت‌هایی چندبرابر نرخ متعارف، نشانه دیگری از فاصله میان نیاز واقعی بیماران و عملکرد شبکه رسمی تأمین است. وقتی بیمار برای ادامه درمان ناچار می‌شود داروی مورد نیاز خود را از مسیرهای غیررسمی تهیه کند، هم هزینه درمان به‌شدت افزایش می‌یابد و هم امکان نظارت بر کیفیت، اصالت و شرایط نگهداری دارو کاهش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، قاچاق تنها یک مسئله اقتصادی یا انتظامی نیست؛ به موضوعی مرتبط با ایمنی درمان و عدالت در دسترسی به خدمات سلامت تبدیل می‌شود.
از سوی دیگر، تجدیدنظر برخی تأمین‌کنندگان خارجی در فروش دارو به ایران، در پی محدودیت‌های ایجادشده در تنگه هرمز، آسیب‌پذیری زنجیره تأمین دارو در برابر تحولات مسیرهای تجاری و محدودیت‌های بین‌المللی را برجسته می‌کند. این وضعیت ضرورت تنوع‌بخشی به منابع واردات، ایجاد مسیرهای جایگزین و تقویت ذخایر راهبردی داروهای ضروری را افزایش می‌دهد. البته چنین اقداماتی باید بر پایه شناسایی دقیق داروهای حیاتی و میزان مصرف آنها انجام شود تا منابع محدود به شکل هدفمند به کار گرفته شوند.
در نهایت، تأمین داروهای روان‌پزشکی نباید به واکنشی مقطعی در برابر کمبودها محدود بماند. دسترسی منظم، قیمت قابل تحمل و اطمینان از کیفیت دارو باید در مرکز سیاست‌های دارویی قرار گیرد. برای بیمارانی که تداوم درمان به مصرف منظم دارو وابسته است، هر وقفه در تأمین می‌تواند هزینه‌ای انسانی و اجتماعی به همراه داشته باشد؛ هزینه‌ای که با مدیریت پیشگیرانه زنجیره تأمین و حمایت مؤثر از بیماران، می‌توان از بخش مهمی از آن جلوگیری کرد.
