بیمه‌گری شرکت های دانش‌بنیان

اگرچه اقتصاد کنونی کشور شاهد افزایش سهم شرکت‌های دانش‌بنیان در تولید، خدمات، سلامت، فناوری اطلاعات، تجهیزات پزشکی، زیست‌فناوری و صنایع پیشرفته بوده است، ابزارهای مدیریت ریسک متناسب با ویژگی‌های بنگاه‌های دانش‌محور همگام با آن رشد نکرده‌اند. الگوی رایج بیمه‌گری همچنان بر دارایی‌های فیزیکی، سوابق آماری بلندمدت و ریسک‌های متعارف استوار بوده است؛ در حالی که ارزش اصلی شرکت دانش‌بنیان در دارایی‌های نامشهود، دانش فنی، الگوریتم‌ها، نرم‌افزارها، مالکیت فکری، سرمایه انسانی و ظرفیت نوآوری آن نهفته است. از این رو، فاصله‌ای جدی میان ساختار ریسک شرکت‌های فوق‌الذکر و محصولات موجود صنعت بیمه ایجاد شده است که می‌تواند سرعت توسعه اقتصاد دانش‌بنیان را تحت تأثیر قرار دهد.

قانون جهش تولید دانش‌بنیان و اسناد بالادستی کشور، گسترش زیست‌بوم نوآوری را به یکی از محورهای رشد اقتصادی تبدیل کرده‌اند، اما تجربه سال‌های پیش نشان داده است که تأمین مالی در غیاب طراحی سازوکارهای پوشش ریسک، پایداری لازم را ایجاد نمی‌کند. سرمایه‌گذار، بانک، صندوق پژوهش و فناوری و مشتریان محصولات فناورانه زمانی با اطمینان بیشتری وارد تعامل می‌شوند که احتمال وقوع خسارت‌های مالی، مسئولیت‌های حرفه‌ای و اختلال در فعالیت شرکت، قابلیت انتقال به صنعت بیمه را داشته باشد و بخشی از زیرساخت توسعه فناوری محسوب شود.

باید گفت ماهیت ریسک در شرکت‌های دانش‌بنیان نیز با صنایع سنتی تفاوت اساسی دارد. خرابی سامانه ابری، افشای داده‌های محرمانه، نقض حقوق مالکیت فکری، شکست یک الگوریتم هوش مصنوعی، توقف فعالیت ناشی از حملات سایبری یا مسئولیت ناشی از عملکرد یک نرم‌افزار، خسارتی به‌مراتب سنگین‌تر از تخریب تجهیزات فیزیکی ایجاد می‌کند. بنابراین، بیم‌سنجی نیز باید از دارایی‌محوری به دانش‌محوری تغییر یابد. ارزیابی ریسک در بنگاه‌های دانش‌بنیان نیازمند سنجش بلوغ فناوری، کیفیت حکمرانی داده، امنیت اطلاعات، میزان وابستگی به نیروی انسانی کلیدی، چرخه توسعه محصول و پایداری زنجیره تأمین فناوری است؛ عواملی که در فرم‌های رایج پذیرش ریسک بیمه‌گران جایگاه مشخصی ندارند. همچنین باید اشاره کرد که بخش مهمی از ارزش اقتصادی شرکت‌های دانش‌بنیان در قالب دارایی‌های نامشهود شکل گرفته است. مالکیت فکری در بسیاری از موارد ارزشمندتر از ساختمان، ماشین‌آلات یا تجهیزات شرکت است، اما صنعت بیمه کشور هنوز ابزارهای کافی برای ارزش‌گذاری، بیمه‌پذیری و جبران خسارت دارایی‌های فوق را توسعه نداده است. ثبت اختراع، نرم‌افزار، علائم تجاری، اسرار تجاری و دانش فنی در معرض مخاطراتی قرار دارند که آثار مالی آن می‌تواند آینده شرکت را تغییر دهد. در حال حاضر، فقدان پوشش‌های تخصصی برای دارایی‌های یادشده از مهم‌ترین خلأهای صنعت بیمه به شمار می‌آید. وضعیت مشابهی در خصوص ریسک سایبری نیز صادق است. شرکت‌های دانش‌بنیان بیش از بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی به زیرساخت‌های دیجیتال وابسته‌اند و اختلال چندساعته در سامانه‌های پردازشی، سرقت داده، حملات باج‌افزاری یا از دست رفتن اطلاعات مشتریان، پیامدهای وسیع‌تری از خسارت مستقیم مالی ایجاد می‌کند. آسیب به اعتبار تجاری، کاهش اعتماد سرمایه‌گذاران و از دست رفتن بازار، زیان‌هایی هستند که سنجش آن‌ها دشوار است، اما آثار اقتصادی قابل‌ملاحظه‌ای دارند. پس توسعه بیمه سایبری نباید به چند پوشش محدود مسئولیت خلاصه شود و باید هزینه بازیابی اطلاعات، خدمات حقوقی، مدیریت بحران، بازیابی عملیات و خسارت ناشی از توقف فعالیت را نیز در بر گیرد.

شیوه قیمت‌گذاری بیمه‌های مذکور نیز چالش دیگری است که بیمه‌گر با آن مواجه خواهد شد. شرکت‌های دانش‌بنیان اغلب سابقه خسارت طولانی، داده آماری کافی یا نمونه‌های مشابه فراوان ندارند. اتکای صرف به داده‌های گذشته‌نگر، امکان محاسبه دقیق حق‌بیمه را محدود می‌کند. از این رو، الگوسازی ریسک (Risk Modeling) باید به سوی استفاده از داده‌های برخط، شاخص‌های عملکرد فناوری، سطح بلوغ امنیت اطلاعات، وضعیت مالی و کیفیت مدیریت شرکت حرکت کند. تغییر فوق‌الذکر مستلزم سرمایه‌گذاری شرکت‌های بیمه‌گر در زیرساخت‌های تحلیلی و همکاری نزدیک با نهادهای تخصصی فناوری است.

توسعه بیمه‌گری شرکت‌های دانش‌بنیان بدون مشارکت دولت نیز دشوار خواهد بود. تجارب بین‌المللی نشان می‌دهد که در مراحل اولیه شکل‌گیری بازارهای نوین بیمه، استفاده از صندوق‌های تضمین، بیمه اتکایی دولتی، مشوق‌های مالیاتی و حمایت از طراحی محصولات نوآورانه، نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش ریسک شرکت‌های بیمه‌گر دارد.

بنابراین، همکاری بین‌بخشی بیمه مرکزی، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، صندوق نوآوری و شکوفایی، صندوق‌های پژوهش و فناوری و بیمه‌گران می‌تواند زمینه ایجاد محصولات مشترک و استانداردهای تخصصی را فراهم کند. لازم به تأکید است که صنعت بیمه کشور در صورت ورود جدی به این حوزه، به یکی از بازیگران اصلی اقتصاد نوآوری تبدیل می‌شود. هر اندازه پوشش‌های بیمه‌ای دقیق‌تر، تخصصی‌تر و متناسب‌تر با ساختار ریسک شرکت‌های دانش‌بنیان طراحی شوند، هزینه سرمایه کاهش یافته، اعتماد سرمایه‌گذاران افزایش می‌یابد و مسیر تجاری‌سازی فناوری هموارتر خواهد شد. آینده اقتصاد کشور بیش از گذشته به دارایی‌های نامشهود وابسته است و صنعت بیمه نیز ناگزیر باید از حفاظت ماشین‌آلات و ساختمان‌ها فراتر رود و حفاظت از دانش، داده، فناوری و نوآوری را به یکی از مأموریت‌های اصلی خود تبدیل کند.