گزارش «جهان اقتصاد» از فرمول‌های نجات شبکه گاز از توفان سرما
شمارش معکوس تا پیک یخبندان!
گلناز پرتوی مهر - روزنامه نگار
هنوز چند روز به سردی هوا نمانده، اما معادله زمستان امسال از همین حالا رقم خورده است. یخ‌زدگی خطوط انتقال، افت فشار شبکه و نگرانی برق نیروگاه‌ها دیگر خبر تازه‌ای نیست؛ سناریویی تکراری است که سال‌هاست هر زمستان با شدت بیشتر سر میز می‌آید. تفاوت امسال در این است که دامنه ناترازی گاز آن‌قدر گسترده شده که دیگر با اقدامات مقطعی و وعده‌های به‌موقع نمی‌توان آن را مهار کرد. زمستان بدون قطعی گاز یک آرزوی دست‌نیافتنی نیست، اما به یک شرط به دست می‌آید: مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه، از دیپلماسی سطح‌بالا برای واردات گاز گرفته تا تأمین سوخت جایگزین و مدیریت مصرف در خانه‌ها و صنایع، از همین امروز و پیش از نخستین سرما زدگی آغاز شود. آنچه در ادامه می‌آید، تحلیلی است از این معادله چندلایه و نقاط اهرمی که می‌توانند زمستانی بی‌دردسر را برای کشور رقم بزنند.
برای فهم عمق مشکل، باید از اعداد شروع کرد. حجم ناترازی روزانه گاز کشور در روزهای اوج مصرف حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود؛ رقمی که با هیچ گرمای دلخواهی جبران نمی‌شود. این عدد معنایش عملی و روزمره‌اش در خانه‌ها، مدارس و کارخانه‌ها تجربه می‌شود: تعطیلی ادارات، خاموشی نیروگاه‌های برق و توقف خطوط تولید. نکته تلخ ماجرا آنجاست که این حجم کمبود از یک مسیر واحد قابل حل نیست. نه واردات به‌تنهایی پاسخگوست، نه صرفه‌جویی خانگی و نه رشد ظرفیت تولید. هر کدام قطعه‌ای از پازلند و حذف هر قطعه، کل تصویر را ناکامل می‌گذارد. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که مدیریت بحران در لحظه وقوع، هم هزینه بیشتری دارد و هم اثر کمتر. برف‌زدگی خطوط لوله یا سرمای بی‌سابقه یک هفته پیش‌بینی‌نشده، زمانی قابل مدیریت است که زیرساخت‌ها و برنامه‌های جایگزین از پیش چیده شده باشند. به بیان دیگر، زمستان امسال بیش از آنکه آزمونی برای منابع گازی کشور باشد، آزمونی است برای کیفیت برنامه‌ریزی و انسجام میان وزارت نفت، وزارت نیرو، استانداران و خود مردم.
در سبد اقدامات پیش از بحران، دو مورد اهمیتی تعیین‌کننده دارد. نخست، پیگیری جدی افزایش واردات گاز از ترکمنستان در سطح دیپلماسی عالی. واردات گاز از همسایه شمالی، هم به دلیل ظرفیت خطوط موجود و هم به دلیل بستگی تاریخی روابط گازی دو کشور، مؤثرترین اهرم کوتاه‌مدت برای پر کردن شکاف عرضه است. تجربه نشان داده است که هرگاه این موضوع به سطح مذاکره‌های ریاست‌جمهوری ارتقا یافته، نتایج ملموسی در افزایش جریان گاز به دست آمده است. به همین دلیل، ورود شخصی و مستقیم رئیس‌جمهور به این پرونده، نه یک تشریفات دیپلماتیک، بلکه نیازی عملیاتی است.
بازوی دوم پیشگیری، تأمین سوخت جایگزین برای نیروگاه‌هاست. وقتی گاز برای برق‌سازی کم می‌آید، اولین گزینه تبدیل نیروگاه‌ها به سوخت مایع مانند گازوئیل است. اما این تبدیل زمانی مؤثر است که ذخایر مایعات پیش از شروع فصل سرما به‌اندازه کافی انباشته شده باشند. در غیر این صورت، کشور در روز بحران میان دو انتخاب دشوار گیر می‌کند: خاموشی بخشی از شبکه برق یا قطع گاز خانه‌ها. به همین دلیل، آمادگی استان‌هایی که پیش‌بینی می‌شود در معرض شدیدترین تنش قرار بگیرند، از حالا باید در دستور کار قرار گیرد؛ نه به‌عنوان یک اقدام احتیاطی روی کاغذ، بلکه به‌عنوان بخشی از برنامه عملیاتی فصل سرما.
شاید تعجب‌آور به نظر برسد، اما در روزهای اوج زمستان، بخش خانگی تا حدود ۸۰ درصد از کل مصرف گاز کشور را به خود اختصاص می‌دهد. یعنی جایی که بیشترین گرمای مورد نیاز مردم تأمین می‌شود، بیشترین ظرفیت صرفه‌جویی نیز نهفته است. برآوردها نشان می‌دهد اگر مصرف بخش خانگی بین ۱۰ تا ۲۰ درصد کاهش یابد، زمستان کشور بدون بحران مدیریت خواهد شد. اما این کاهش ساده و خودبه‌خودی اتفاق نمی‌افتد و نیازمند برنامه است، نه صرفاً پیام‌های تکراری صرفه‌جویی.
نگاه جغرافیایی به این مسئله، پیچیدگی دیگری را آشکار می‌کند. امسال سه استان مازندران، خراسان شمالی و گلستان به‌طور جدی در معرض تنش گازی قرار دارند؛ استان‌هایی که پیش‌تر نیز در روزهای سرد سابقه کمبود جدی گاز را داشته‌اند. در مقابل، استان‌های تهران، البرز و سمنان با مصرف‌های بالای خود ظرفیت قابل‌توجهی برای کمک دارند. تهران در اوج مصرف روزانه به حدود ۱۲۵ میلیون مترمکعب گاز نیاز دارد؛ رقمی که حتی یک کاهش ۱۰ درصدی در آن، به معنای آزاد شدن حجمی از گاز است که می‌تواند تنش یک استان کم‌برخوردار را به‌طور کامل رفع کند. این مقایسه، نکته‌ای کلیدی را نشان می‌دهد: مدیریت مصرف نباید در همه استان‌ها یکسان دیده شود. استان‌های پرکمپ باید در اولویت برنامه‌های صرفه‌جویی و اصلاح الگوی مصرف قرار گیرند، زیرا بیشترین اثر را بر کاهش محدودیت‌های سایر مناطق دارند. این رویکرد، هم عادلانه‌تر است و هم مؤثرتر.
یکی از نوآوری‌های امسال در مدیریت مصرف، گسترش طرح شرکت‌های کارور است؛ مجموعه‌هایی که با تغییر تجهیزات مصرف‌کننده گاز در خانه‌ها و کسب‌وکارها صرفه‌جویی واقعی رقم می‌زنند و در ازای آن به مشترکان پاداش می‌دهند. اهمیت این طرح در آن است که برای نخستین بار انگیزه مالی را در قلب صرفه‌جویی قرار داده است. مدل‌های پیشین عمدتاً مجموعه‌ای از پیام‌های شعاری و درخواست‌های مسئولان بودند که اثر پایداری بر رفتار مصرف نمی‌گذاشتند؛ اما کارور با تبدیل صرفه‌جویی به منفعتی اقتصادی ملموس، امکان ایجاد تغییری ماندگار را فراهم می‌کند.
سازوکار این طرح از طریق گواهی صرفه‌جویی تکمیل می‌شود. صرفه‌جویی که شرکت‌های کارور رقم می‌زنند و شرکت ملی گاز آن را احصا می‌کند، به‌صورت گواهی در بورس انرژی عرضه و به تولیدکنندگانی فروخته می‌شود که حاضرند گاز مورد نیاز خود را به قیمت تعیین‌شده در بورس بخرند. از منظر خریدار، این گواهی معادل گاز قطع‌نشدنی است؛ شرکت را در برابر قطعی گاز بیمه می‌کند، تداوم تولید را تضمین می‌نماید و به رشد اقتصادی کشور کمک می‌رساند. به بیان ساده، حلقه‌ای میان صرفه‌جویی خانگی و نیاز صنعت ایجاد می‌شود که هر دو سوی آن از معامله سود می‌برند.
اما این طرح نیز بی‌چالش نیست. مهم‌ترین مانع پیش روی شرکت‌های کارور در سال جاری، تأمین مالی است. این شرکت‌ها برای افزایش مقیاس فعالیت و جذب مشترکان بیشتر، به منابع پایدار نیاز دارند تا بتوانند پاداش صرفه‌جویی مشترکان را به‌موقع بپردازند. در این میان صدور به‌موقع گواهی پیشینی و عملکردی و تسریع در فرآیند اندازه‌گیری صرفه‌جویی نقشی حیاتی دارد؛ هر تأخیر در این چرخه، سرمایه در گردش شرکت‌ها را قفل می‌کند و توان آن‌ها را در ایفای تعهدات کاهش می‌دهد. حدود صد شرکت تاکنون مجوز گرفته‌اند که برای این کار کافی است؛ به‌جای پراکندگی، باید بر همین هسته‌ها متمرکز شد، به‌ویژه چهار پنج شرکت پلتفرمی و شرکت‌های فعال در حوزه تغییر تجهیزات، تا این حوزه در بلندمدت به مقیاس بزرگ‌تری برسد و سرمایه‌گذاری خصوصی بیشتری جذب کند. با این حال باید صادق بود: حجم ۱۳۰ میلیون مترمکعب ناترازی روزانه با تکیه صرف بر کارور قابل حل نیست و این طرح، هرچند ابزاری مهم، تنها یکی از قطعه‌های پازل است.
آنچه از مجموع این تحلیل برمی‌آید، یک نکته روشن است: عبور از زمستان امسال بدون قطعی گاز، به یک تصمیم واحد وابسته نیست، بلکه به مجموعه‌ای منسجم از اقدامات هم‌زمان نیاز دارد؛ از دیپلماسی جدی برای افزایش واردات گاز و انباشت سوخت جایگزین نیروگاه‌ها، گرفته تا مدیریت هوشمند مصرف در بخش خانگی و صنایع، تقویت طرح‌های کارور و فعال‌سازی سازوکار گواهی صرفه‌جویی در بورس انرژی. هر یک از این اقدامات به‌تنهایی قطعه‌ای از پازل است و تنها در کنار هم می‌توانند دو هدف اصلی را تأمین کنند: اتصال پایدار گاز خانه‌ها و توقف‌نشدن چرخ تولید در روزهای اوج مصرف. زمستان امسال، بیش از آنکه آزمونی برای منابع کشور باشد، آزمونی برای کیفیت تصمیم‌گیری، سرعت اجرا و انسجام نهادهای مسئول است. اگر این مجموعه از همین امروز و با جدیت دنبال شود، نه‌تنها زمستانی بدون قطعی گاز در پیش است، بلکه ظرفیتی پایدار برای مدیریت انرژی در سال‌های آینده نیز ساخته می‌شود.
