تجارت ایران و عراق در برابر اختلال مرزی؛ تنوع گذرگاه‌ها، پشتوانه تداوم صادرات
یحیی آل‌اسحاق - رئیس اتاق مشترک ایران و عراق
تجارت خارجی بیش از آنکه به باز بودن یک مسیر مشخص وابسته باشد، به انعطاف‌پذیری شبکه حمل‌ونقل و توانایی فعالان اقتصادی برای استفاده از مسیرهای جایگزین بستگی دارد. در روابط تجاری ایران و عراق، تعدد مرزها و گذرگاه‌های مشترک این امکان را فراهم کرده است که اختلال در یک نقطه لزوماً به توقف جریان مبادلات منجر نشود. به گفته یحیی آل‌اسحاق، رئیس اتاق مشترک ایران و عراق، دو کشور ۱۸ مرز و گذرگاه مشترک دارند و در صورت بروز مشکل در یکی از آنها، بخشی از صادرات می‌تواند از مسیرهای دیگر انجام شود. اهمیت این ظرفیت را باید در جایگاه عراق در تجارت منطقه‌ای ایران جست‌وجو کرد. استمرار مبادلات میان دو کشور، به شبکه‌ای از مسیرهای مرزی، زیرساخت‌های گمرکی، شرکت‌های حمل‌ونقل و ارتباطات تجاری متکی است. از این رو، بسته‌شدن یا محدود شدن یک گذرگاه، هرچند می‌تواند هزینه و زمان انتقال کالا را افزایش دهد، الزاماً به معنای از دست رفتن امکان صادرات نیست. انتقال محموله‌هایی که پیش‌تر از یک مرز عبور می‌کردند به گذرگاه‌های دیگر، نمونه‌ای از سازگاری عملیاتی شبکه تجارت با شرایط متغیر است. با این حال، جایگزینی مسیرها را نباید معادل حذف کامل آثار اختلال دانست. هر گذرگاه مرزی از نظر ظرفیت پذیرش کامیون، امکانات گمرکی، فاصله تا مراکز تولید و مصرف و نوع کالاهای قابل عبور، ویژگی‌های خاص خود را دارد. بنابراین انتقال بار از یک مرز به مرز دیگر ممکن است به افزایش ترافیک، طولانی‌تر شدن زمان ترخیص، بالا رفتن هزینه حمل یا ایجاد فشار بر زیرساخت‌های مسیر جایگزین منجر شود. تداوم صادرات زمانی به معنای واقعی محقق می‌شود که مسیرهای جایگزین علاوه بر امکان عبور کالا، توان پذیرش حجم و نوع محموله‌های منتقل‌شده را نیز داشته باشند. از این منظر، تعدد گذرگاه‌های مشترک یک مزیت مهم است، اما بهره‌برداری مؤثر از آن به برنامه‌ریزی و هماهنگی نیاز دارد. اطلاع‌رسانی به‌موقع درباره وضعیت مرزها، هماهنگی گمرکات دو کشور، تسهیل تشریفات ترخیص و دسترسی شرکت‌های حمل‌ونقل به اطلاعات دقیق مسیرها می‌تواند از سردرگمی صادرکنندگان و توقف محموله‌ها جلوگیری کند. همچنین لازم است فعالان اقتصادی برای شرایط اضطراری، از پیش مسیرهای جایگزین و الزامات اجرایی استفاده از آنها را بشناسند. نکته دیگر آن است که تاب‌آوری تجارت نباید صرفاً به واکنش پس از بروز اختلال محدود بماند. تجربه انتقال کالا میان گذرگاه‌ها می‌تواند مبنایی برای تدوین برنامه‌های مدیریت ریسک در تجارت دوجانبه باشد؛ برنامه‌هایی که در آنها ظرفیت مرزها، نوع کالاها، مسیرهای حمل و امکانات لجستیکی به‌صورت یکپارچه بررسی شوند. چنین رویکردی وابستگی صادرات به یک مسیر مشخص را کاهش می‌دهد و امکان واکنش سریع‌تر به تحولات مرزی را فراهم می‌کند. در مجموع، همان‌طور که آل‌اسحاق تأکید کرده است، وجود ۱۸ مرز و گذرگاه مشترک میان ایران و عراق، امکان تداوم بخشی از مبادلات را در زمان اختلال در یک مرز فراهم می‌کند. با این حال، تبدیل این مزیت جغرافیایی به تاب‌آوری پایدار تجاری، مستلزم تقویت زیرساخت‌های مرزی، هماهنگی نهادی و برنامه‌ریزی برای توزیع متوازن جریان کالا میان گذرگاه‌هاست. هدف نهایی باید فراتر از عبور موقت از یک بحران باشد: تجارت ایران و عراق باید به شبکه‌ای منعطف تبدیل شود که اختلال در یک نقطه، کل جریان مبادلات را نکند.
