بازار لوازم یدکی با توزیع یارانه‌ای تنظیم نمی‌شود؛ رقابت، راهکار پایدار کنترل قیمت
مصطفی پوردهقان - عضو کمیسیون صنایع مجلس
عرضه لوازم یدکی خودرو با قیمت پایین‌تر و به‌صورت سهمیه‌ای می‌تواند در کوتاه‌مدت بخشی از فشار هزینه‌ای بر مصرف‌کنندگان را کاهش دهد و از شدت نوسان قیمت‌ها بکاهد؛ اما چنین اقدامی به‌تنهایی قادر نیست مشکلات ساختاری بازار را برطرف کند. اگر ریشه افزایش قیمت، محدودیت عرضه، ضعف رقابت، دشواری واردات یا ناکارآمدی شبکه توزیع باشد، توزیع یارانه‌ای صرفاً بخشی از نشانه‌های مشکل را مهار می‌کند، بی‌آنکه علت اصلی آن را از میان ببرد.
بازار لوازم یدکی به دلیل ارتباط مستقیم با هزینه نگهداری خودرو، ایمنی و هزینه‌های حمل‌ونقل خانوارها و کسب‌وکارها اهمیت ویژه‌ای دارد. افزایش قیمت قطعات نه‌تنها هزینه تعمیر خودرو را بالا می‌برد، بلکه ممکن است تعمیرات ضروری را به تعویق بیندازد و در مواردی استفاده از قطعات بی‌کیفیت یا غیراستاندارد را افزایش دهد. از این منظر، دسترسی به قطعات باکیفیت و قیمت متناسب با توان خرید مردم، موضوعی فراتر از یک سیاست تنظیم بازار مقطعی است.
توزیع سهمیه‌ای زمانی می‌تواند اثرگذار باشد که منابع و کالاهای عرضه‌شده به‌درستی هدف‌گذاری شوند، قطعات مورد نیاز واقعاً در دسترس مصرف‌کنندگان قرار گیرند و نظارت بر نحوه توزیع و قیمت نهایی وجود داشته باشد. در غیر این صورت، احتمال دارد اختلاف قیمت میان بازار رسمی و آزاد، زمینه ایجاد واسطه‌گری یا انتقال کالا به کانال‌های غیررسمی را فراهم کند. بنابراین، موفقیت چنین طرح‌هایی باید با شاخص‌هایی مانند میزان دسترسی مصرف‌کننده نهایی، استمرار عرضه، کیفیت قطعات و کاهش هزینه واقعی تعمیر سنجیده شود، نه صرفاً حجم کالای توزیع‌شده.
با این حال، راهکار پایدارتر در اصلاح شرایط رقابت و افزایش عرضه ریشه دارد. حضور تولیدکنندگان توانمند، کاهش موانع غیرضروری ورود کالا، شفافیت قیمت‌ها و امکان واردات قطعات خارجی باکیفیت می‌تواند گزینه‌های بیشتری پیش روی مصرف‌کننده قرار دهد. واردات رقابتی، در کنار حمایت هدفمند از تولید داخلی، می‌تواند تولیدکنندگان را نیز به ارتقای کیفیت، کنترل هزینه و پاسخ‌گویی بهتر به نیاز بازار ترغیب کند. البته این رویکرد مستلزم نظارت بر اصالت قطعات، رعایت استانداردهای ایمنی و جلوگیری از ورود کالاهای تقلبی یا بی‌کیفیت است.
رقابت مؤثر تنها با آزاد گذاشتن قیمت‌ها شکل نمی‌گیرد؛ بازار باید از اطلاعات شفاف، دسترسی مناسب به کالا و امکان فعالیت منصفانه عرضه‌کنندگان برخوردار باشد. اگر محدودیت‌های تجاری یا مشکلات تأمین ارز، واردات و تولید را مختل کند، آزادسازی قیمت به‌تنهایی ممکن است به افزایش هزینه‌ها بینجامد. به همین دلیل، اصلاح بازار باید هم‌زمان بر افزایش عرضه، رفع موانع رقابت، بهبود نظارت و ثبات مقررات متمرکز شود.
سیاست حمایتی نیز می‌تواند برای گروه‌هایی که توان تحمل هزینه‌های تعمیر خودرو را ندارند، به‌صورت هدفمند طراحی شود؛ اما حمایت از مصرف‌کننده نباید جایگزین اصلاح سازوکار بازار شود. معیار موفقیت، نه پایین نگه‌داشتن موقت قیمت یک گروه از قطعات، بلکه ایجاد بازاری است که در آن کالاهای استاندارد به‌طور مستمر، با قیمت رقابتی و از مسیرهای شفاف در دسترس باشند. کنترل پایدار بازار لوازم یدکی از مسیر افزایش رقابت و تقویت عرضه می‌گذرد؛ نه اتکای دائمی به سهمیه‌بندی و توزیع یارانه‌ای.
