راهآهن کلاله-جلفا؛ پادزهر ترانزیتی ایران
احداث «مسیر ترامپ» در مجاورت مرز ایران و ارمنستان تهدیداتی برای تهران دارد، اما ایران میتواند با احداث ریل کلاله-جلفا به همراه تعرفههای رقابتی، مزیت این مسیر را از انتفاع اقتصادی ساقط کند.
احداث کریدور «زنگزور» موسوم به «مسیر ترامپ» در مجاورت مرز ایران و ارمنستان با مشارکت آمریکا، تهدیدهای گسترده اقتصادی، ژئوپلیتیکی و امنیتی برای ایران به همراه دارد؛ با این حال، احداث راهآهن «کلاله - جلفا» همراه با ارائه تسهیلات و تعرفههای رقابتی ترانزیتی میتواند ضمن تأمین بخشی از منافع کشورهای منطقه، جذابیت اقتصادی و کارکرد ترانزیتی «مسیر ترامپ» را از انتفاع اقتصادی ساقط کند.
جمهوری آذربایجان پس از پیروزی در جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰، درصدد ایجاد مسیری از طریق جنوب ارمنستان برای اتصال به جمهوری خودمختار نخجوان برآمد؛ طرحی که از سوی ایران به دلیل پیامدهای احتمالی آن بر ژئوپلیتیک منطقه و مرز ایران و ارمنستان با مخالفت مواجه شد.
یکی از تحولات مهم منطقه قفقاز در سال ۲۰۲۵، توافق «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) میان جمهوری آذربایجان، ارمنستان و آمریکا است. پس از ناکامی باکو در احداث کریدور موسوم به زنگزور، آمریکا این پروژه را با عنوان جدید «مسیر ترامپ» و در قالب یک طرح اقتصادی دنبال کرد. بر اساس متن «موافقتنامه چارچوب در مورد TRIPP» که ۸ اوت ۲۰۲۵ به امضای وزرای خارجه آمریکا و ارمنستان رسید، قرار است شرکت توسعه TRIPP با سهم ۷۴ درصدی آمریکا و ۲۶ درصدی ارمنستان تأسیس شود.
بر این اساس، افزایش نقش آمریکا در مدیریت و توسعه این مسیر میتواند از منظر ایران به معنای افزایش نفوذ واشنگتن در محدوده مرزی ارمنستان با ایران باشد؛ موضوعی که نگرانیهایی درباره حاکمیت ارمنستان بر این منطقه و پیامدهای ژئوپلیتیکی آن ایجاد میکند.
در این چارچوب، آمریکا میتواند ضمن افزایش نفوذ بر مسیرهای تجاری میان ایران و ارمنستان، بر یکی از شاخههای کریدور بینالمللی شمال - جنوب نیز اثرگذار شود. افزون بر این، افزایش حضور و نفوذ آمریکا در قفقاز جنوبی میتواند پیامدهای امنیتی جدیدی برای شمال غرب ایران به همراه داشته باشد و نگرانیهایی درباره تکرار الگوهای حضور و تهدید پایگاههای آمریکا در کشورهای حاشیه خلیج فارس را در مرزهای شمالی ایران ایجاد کند.
کریدورهای قفقاز به میدان رقابت آمریکا و ایران تبدیل شد؛ برگ برنده تهران چیست؟
موضع جمهوری اسلامی ایران طی سالهای گذشته، مخالفت با ایجاد هرگونه مسیر خارج از کنترل و حاکمیت دولت ارمنستان و همچنین مخالفت با مداخله قدرتهای فرامنطقهای در مسائل قفقاز بوده است. ایران بر حفظ مرز خود با ارمنستان و استمرار امکان ارتباط زمینی با این کشور تأکید دارد.
در چنین شرایطی، یکی از گزینههای عملیاتی ایران، احداث راهآهن کلاله - جلفا» است؛ مسیری که در صورت اجرا میتواند بهعنوان یک مسیر موازی با «مسیر ترامپ» عمل کند و ظرفیت ترانزیتی جدیدی را در اختیار کشورهای منطقه قرار دهد.
راهآهن کلاله - جلفا از منطقه آقبند جمهوری آذربایجان وارد محدوده کلاله در ایران میشود و پس از عبور از جلفا به نخجوان متصل خواهد شد. در ادامه، در صورت احیای خط ریلی نخجوان به ارمنستان، این مسیر میتواند تا ایروان امتداد یابد و از آنجا به گرجستان، دریای سیاه و بازارهای اروپایی متصل شود.
احداث این مسیر ریلی به طول حدود ۱۰۰ کیلومتر میتواند ضمن تأمین خواسته جمهوری آذربایجان برای ایجاد ارتباط با نخجوان، زمینه حضور مؤثرتر ارمنستان در کریدورهای شمال - جنوب و شرق - غرب را نیز فراهم کند. از سوی دیگر، ایران میتواند با ارائه تعرفههای رقابتی، تسهیلات ترانزیتی و تضمین خدمات پایدار، جذابیت اقتصادی این مسیر را برای صاحبان کالا و کشورهای منطقه افزایش دهد.
