«جهان اقتصاد» چالشهای ناترازی آب و انرژی در بخش زراعت را بررسی میکند:
مهار ناترازی آب و برق با چرخش از زراعت به باغداری
محسن مولائی نسب ـ مرکز تحقیقات کسب و کارهای انرژی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران
ناترازی همزمان آب و انرژی به یکی از چالشهای ساختاری اقتصاد ایران تبدیل شده است. بخش کشاورزی بهعنوان بزرگترین مصرفکننده آب و یکی از مصرفکنندگان عمده انرژی در کانون این ناترازی قرار دارد. اما در میان زیربخشهای کشاورزی، باغداری با ویژگیهای منحصربهفرد خود – از ارزش افزوده بالاتر تا مصرف بهینهتر منابع – میتواند نقشی کلیدی در مدیریت این بحران ایفا کند.
بر اساس نتایج طرح آمارگیری باغداری ۱۴۰۴ که از سوی مرکز آمار ایران انجام شده، مساحت باغها و قلمستانهای کشور در سال ۱۴۰۴ حدود ۲.۱ میلیون هکتار برآورد شده که ۷۳ درصد باغ ساده (تکمحصولی) و ۲۷ درصد باغ مخلوط (چندمحصولی) بوده است. مقدار تولید محصولات دائمی در سال ۱۴۰۴ بیش از ۱۳.۶ میلیون تن بوده که نسبت به ۱۱.۵ میلیون تن در سال ۱۴۰۳ رشد قابلتوجهی داشته است.
با این حال، سهم باغداری از کل اراضی کشاورزی کشور تنها ۱۸ درصد است. اما همین ۱۸ درصد اراضی، ۵۲ درصد ارزش افزوده صادرات بخش کشاورزی کشور را در اختیار دارد. محمدمهدی برومندی، معاون امور باغبانی وزارت جهاد کشاورزی، اعلام کرده است که از سال گذشته از ۶ میلیارد دلار درآمد ارزی بخش کشاورزی بیش از ۳.۲ میلیارد دلار مشخصاً در حوزه باغبانی بوده است. به گفته وی، ایران به جز چهار محصول گرمسیری موز، انبه، آناناس و نارگیل در همه محصولات باغبانی خودکفا است.
این آمار نشان میدهد که باغداری با سهم اندک از سطح زیرکشت، سهم غالب از ارزش افزوده و درآمد ارزی بخش کشاورزی را به خود اختصاص داده است؛ مزیتی که در مدیریت منابع آب و انرژی، ارزش راهبردی پیدا میکند.
راندمان مصرف آب در بخش کشاورزی ایران بهطور میانگین زیر ۴۰ درصد است. اما در باغداری بهویژه با استفاده از سامانههای آبیاری نوین این رقم بهطور قابلتوجهی افزایش مییابد. سیستم آبیاری قطرهای که بهطور گسترده در باغات قابل اجراست، میتواند تا ۳۰ تا ۶۰ درصد در مصرف آب صرفهجویی کرده و راندمان مصرف آب را به بیش از ۹۰ درصد برساند.
تحقیقات نشان میدهد که آبیاری قطرهای نسبت به دو سامانه آبیاری بارانی و سطحی، علاوه بر افزایش عملکرد باعث افزایش چشمگیر بهرهوری آب میشود .در محصولات باغی، تعیین میزان بازدهی و بهرهوری فیزیکی و اقتصادی سامانه آبیاری قطرهای، نقش مؤثری در بهینهسازی مصرف آب دارد.
با وجود این پتانسیل، بیش از ۶۰ درصد اراضی کشاورزی ایران هنوز به سامانههای نوین آبیاری مجهز نشدهاند. بر اساس برنامه هفتم توسعه، هدفگذاری شده که سالانه ۲۰۰ هزار هکتار آبیاری تحت فشار و ۱۵۰ هزار هکتار آبیاری زیرسطحی اجرا شود. برای بهبود وضعیت آبیاری کشور سالانه ۱۵۰ همت اعتبار نیاز است در حالی که تاکنون تنها ۵ همت تأمین شده است.
ناترازی انرژی در سالهای اخیر به یکی از عوامل اصلی کاهش تولیدات کشاورزی تبدیل شده است. بخش کشاورزی در سال ۱۴۰۴ بالغ بر ۴۵ میلیارد کیلوواتساعت برق مصرف کرده که ۱۵ درصد از کل مصرف برق کشور را تشکیل میدهد. امیر هدایتی، سرپرست دفتر امور آب کشاورزی وزارت جهاد در شهریور ۱۴۰۴ اعلام کرد که ناترازی همزمان آب و برق در سال جاری بیش از ۳۰۰ همت خسارت به بخش کشاورزی وارد کرده است.
باغداری با دو ویژگی اصلی میتواند به مدیریت این ناترازی کمک کند نخست، امکان استفاده از آبیاری قطرهای با پمپهای خورشیدی که نه تنها مصرف آب را بهینه میکند بلکه مصرف برق را نیز به حداقل میرساند. دوم، توسعه گلخانههای هوشمند در حوزه باغبانی که با بهرهگیری از فناوریهای نوین، امکان کاهش ۳۰ درصدی مصرف آب و افزایش حداقل ۶۰ درصدی راندمان تولید را فراهم میکنند.
کشورهایی همچون اسپانیا با تمرکز بر کشت گلخانهای در منطقه آلمریا، الگوی موفقی در مدیریت آب و انرژی ارائه داده است. وسعت گلخانههای آلمریا بیش از ۳۰ هزار هکتار است که سالانه حدود ۲.۷ میلیون تن محصول به ارزش ۲.۵ میلیارد دلار تولید میکنند. گلخانههای تکنولوژیک در اسپانیا با سیستمهای تهویه غیرفعال، پردههای صرفهجویی انرژی خودکار و پروبهای دما و رطوبت، توانستهاند ۲۰ درصد افزایش تولید را با مصرف کمتر آب و انرژی محقق کنند. نمونه اولیه گلخانه بسته در منطقه نیمهخشک الاهیو، مصرف آب و انرژی را به حداقل رسانده و تولید را تا ۸۰ درصد نسبت به مصرف آب بهبود بخشیده است این در حالی است که کل مساحت گلخانههای اسپانیا ۷۰ هزار و ۷۴۴ هکتار است که ۸۸ درصد آن به کشت صیفیجات اختصاص دارد.
همچنین ترکیه با برنامه مدرنسازی آبیاری در حال تبدیل کانالهای روباز کلاسیک به سیستمهای لولهکشی تحت فشار است. مطالعات نشان میدهد که در راندمان ۶۰ درصدی، صرفهجویی آب برای توجیه اقتصادی پروژهها کافی نیست اما در راندمان ۹۰ درصدی، صرفهجویی قابلتوجهی حاصل میشود. ترکیه همچنین به توسعه گلخانههای هایتک با سیستمهای هیدروپونیک روی آورده است که مصرف آب را بهطور قابلتوجهی کاهش میدهد.
چین هم بهعنوان یکی از کشورهای پرجمعیت با منابع محدود آبی با اتکا به دانش و فناوری، بهرهوری آبی خود را بهبود بخشیده است. از مهمترین دلایل موفقیت این کشور در مدیریت آب بخش کشاورزی، استفاده از سیستمهای بسیار پیشرفته در آبیاری مزارع و باغات است. چین با سرمایهگذاری گسترده در آبیاری دقیق و فناوریهای هوشمند توانسته مصرف آب در باغداری را بهطور چشمگیری کاهش دهد.
بر اساس دادههای موجود، گذار از زراعت به باغداری میتواند نقشی کلیدی در مدیریت ناترازی آب و انرژی ایران ایفا کند. دلایل این ادعا به شرح زیر است:
نخست، باغداری با وجود تنها ۱۸ درصد از اراضی کشاورزی، ۵۲ درصد ارزش افزوده صادرات بخش کشاورزی را تأمین میکند این نسبت ارزش افزوده به سطح زیرکشت، نشاندهنده بازده اقتصادی بسیار بالاتر باغداری نسبت به زراعت است.
دوم، باغداری با قابلیت اجرای آبیاری قطرهای و سیستمهای هوشمند امکان کاهش ۳۰ تا ۶۰ درصدی مصرف آب و افزایش ۲۰ تا ۶۰ درصدی عملکرد را فراهم میکند این در حالی است که راندمان مصرف آب در زراعت ایران بهطور میانگین زیر ۴۰ درصد است.
سوم، باغداری با امکان استفاده از پمپهای خورشیدی و گلخانههای هوشمند میتواند وابستگی به شبکه برق را کاهش داده و در مدیریت ناترازی انرژی مؤثر باشد.
چهارم، تجربه کشورهای موفق مانند اسرائیل (راندمان آبیاری ۹۵ درصد، بازیافت ۸۶ درصد فاضلاب)، اسپانیا (افزایش ۲۰ درصدی تولید با مصرف کمتر آب و انرژی در گلخانهها) و چین (سرمایهگذاری گسترده در آبیاری دقیق) نشان میدهد که توسعه باغداری مدرن، مسیری اثباتشده برای مدیریت بحران آب و انرژی در شرایط اقلیمی مشابه است.
با این حال موانع ساختاری همچون قیمتگذاری یارانهای آب ۷۰ تومان در هر مترمکعب، ناکافی بودن اعتبارات (۵ همت در مقابل ۱۵۰ همت نیاز سالانه) و پایین بودن نرخ اجرای آبیاری تحت فشار (۴۱ هزار هکتار در سال در مقابل بیش از ۶۰ درصد اراضی غیرمجهز)، اجرای این راهبرد را با چالش مواجه کرده است.
