معجزهای که رهبر شهید از دل دانشگاه بیرون کشید
روزی که نام ایران در حوزه زیستفناوری، جایی نداشت، رهبر شهید از دل دانشگاه مسیری بیرون کشید که امروز به معجزهای به نام «ژندرمانی ایرانی» انجامیده است. حالا ایران با رتبه ۱۱ جهانی و صدرنشینی در فناوریهای پیشرفتهای مثل CRISPR، نه تنها در باشگاه قدرتهای علمی جهان جای گرفته، که داروهایش به ۴۰ کشور صادر میشود و سالانه ۵ میلیارد دلار برای کشور صرفهجویی ارزی به همراه دارد.
حوزه زیستفناوری و مهندسی ژنتیک در ایران از اوایل دهه ۱۳۸۰ با تأسیس نهادهای علمی و پژوهشی و با تأکیدات مکرر رهبر شهید بر ضرورت حرکت در مرزهای دانش، شکل گرفت. ایشان بارها بر اهمیت تولید داروهای نوترکیب، درمان بیماریهای ژنتیکی و کاهش وابستگی به خارج تأکید داشتند و این نگاه راهبردی، مسیر توسعه زیستفناوری را از تحقیقات پایه تا تولید محصولات تجاری هموار کرد. امروز ایران در جمع کشورهای پیشروی این حوزه قرار دارد و به گفته مسئولان، «پای آینده پزشکی که وسط باشد، ایران فقط تماشاگر نیست».آن روز ما از لحاظ کار علمی واقعاً هیچ چیز افتخارآمیزی در دانشگاه نداشتیمپیشرفت علمی چشمگیر؛ آن روز ما از لحاظ کار علمی واقعاً هیچ چیز افتخارآمیزی در دانشگاه نداشتیم... امروز به فضل الهی کارهای علمی چشمگیر و بزرگی در دانشگاه انجام گرفته، در قضیه بیوتکنولوژی، در سلولهای بنیادی و بخشهای مهم علمی گوناگون.» (مقام معظم رهبری - دیدار جمعی از دانشجویان، ۱۴۰۱) ایران امروز در حوزه زیستفناوری و مهندسی ژنتیک به جایگاهی دست یافته که کمتر کشوری در منطقه به آن نائل آمده است. بر اساس گزارش پایگاه SCImago در سال ۲۰۲۴، ایران با یک هزار و ۱۱۱ مقاله در حوزه زیستفناوری، رتبه ۱۱ جهان و اول جهان اسلام را به خود اختصاص داده و از کشورهایی مانند عربستان، ترکیه و مصر پیشی گرفته است.
از CRISPR تا صادرات به ۴۰ کشور
در بازه ۲۸ ساله نیز ایران با ۱۵ هزار و ۱۸۸ مقاله، رتبه ۱۵ جهانی و اول منطقه را دارد. اما مهمتر از تولید مقاله، جایگاه ایران در فناوریهای پیشرفته ژنتیکی است؛ جایی که در فناوری ترانسفکشن (انتقال ژن به درون سلول) رتبه ۱۴ جهانی و اول جهان اسلام، در ژندرمانی رتبه ۱۵ جهانی و اول جهان اسلام، در فناوری CRISPR (ابزار دقیق ویرایش ژن) رتبه ۲۲ جهانی و اول جهان اسلام، در فناوری TALEN رتبه ۱۷ جهانی و دوم جهان اسلام، و در فناوری RNA مداخلهگر رتبه ۲۹ جهانی و اول جهان اسلام را از آن خود کرده است. در رتبهبندی کلی ژنتیک نیز ایران با ۱۲ هزار و ۷۲۷ مدرک، رتبه ۲۲ جهان را دارد و پس از آمریکا، چین و انگلیس قرار گرفته است. در حوزه کاربردی، ایران ۴۵ محصول زیستفناوری دارویی شامل داروها، کیتها و تجهیزات پزشکی تولید میکند که ۹۹ درصد از محصولات زیستفناوری دارویی در داخل تولید میشود و صنعت زیستفناوری دارویی، سالانه ۵ میلیارد دلار صرفهجویی ارزی داشته است. محصولات زیستفناوری ایران به ۴۰ کشور جهان صادر میشود و سهم ۶۰ درصدی از صادرات دارویی کشور را به خود اختصاص داده است که ارزش آن ۱۲۰ تا ۱۳۰ میلیون دلار برآورد میشود. ایران ۴۰ محصول از ۱۵۰ محصول زیستفناوری تولیدشده در جهان را در داخل تولید میکند که دستاوردی کمنظیر در میان کشورهای در حال توسعه محسوب میشود.
رتبه اول جهان اسلام
حوزه زیستفناوری و مهندسی ژنتیک در ایران امروز در نقطهای ایستاده که هم افتخارآمیز است و هم نویدبخش آیندهای روشن. از یک سو، رتبه ۱۱ جهانی و اول جهان اسلام در تولید مقالات زیستفناوری، صدرنشینی در فناوریهای پیشرفتهای مانند ژندرمانی و CRISPR، صرفهجویی ۵ میلیارد دلاری و صادرات به ۴۰ کشور، نشان از عزم جدی کشور برای فتح قلههای این فناوری دارد.نگاه راهبردی رهبر شهید به علمِ نافع و تأکید بر درمان بیماریها با تکیه بر توان داخلی، امروز به ثمر نشسته و ایران را به یکی از بازیگران اصلی این حوزه در جهان تبدیل کرده است.زیستفناوری و مهندسی ژنتیک امروز یکی از درخشانترین برگهای افتخار علمی ایران است که مرهون نگاه آیندهنگرانه و تأکیدات مکرر رهبر شهید بر تولید علم و فناوری نافع است. از رتبه ۱۱ جهانی و صدرنشینی در ژندرمانی تا صرفهجویی ۵ میلیارد دلاری و صادرات به ۴۰ کشور، همه نشان از تحقق «ایران قوی» در سایه علم و فناوری دارد.با این حال، فاصله با ۱۰ کشور برتر جهان و وابستگی به واردات برخی تجهیزات پیشرفته، نیازمند سرمایهگذاری بیشتر و توسعه همکاریهای بینالمللی است.
مسیر پیش رو؛ از رتبه ۱۱ تا قله پنجم با همان اراده رهبر شهید
برای تداوم این مسیر و ورود به جمع ۱۰ کشور برتر جهان، سرمایهگذاری مستمر در پژوهش و توسعه زیستفناوری، افزایش تعداد محصولات از ۴۵ محصول فعلی به محصولات بیشتر برای پاسخ به نیازهای درمانی کشور و صادرات، توسعه همکاریهای بینالمللی برای دسترسی به تجهیزات پیشرفته، و تربیت نیروی انسانی متخصص، از راهکارهای اساسی این مسیر هستند. ادامه این راه با همان ارادهای که رهبر شهید داشتند، ایران را به یکی از قدرتهای برتر زیستفناوری در جهان تبدیل خواهد کرد تا همانگونه که ایشان آرزو داشتند، ایران در درمان بیماریهای صعبالعلاج، خودکفا و الهامبخش دیگر کشورها باشد.«عزیزانی که با تلاش مؤمنانه به دستاوردهای ارزشمندی نظیر تولید، تکثیر و انجماد سلولهای بنیادی جنینی دست یافتهاند، باید به عنوان پیشروان حرکت علمی ملت ایران مورد تجلیل و قدردانی قرار گیرند تا راه برای ورود و شکوفایی استعدادهای جوانان باز شود. ایمان و توکل به پروردگار، سلولهای بنیادی شکلدهنده رفتار و حرکت صحیح جوامع بشری در طول تاریخ است.» (مقام معظم رهبری - دیدار با اعضای مؤسسه رویان، ۱۱ شهریور ۱۳۸۲)
ژنهایی که روزگاری در ایران رام نشده بودند، امروز با اراده رهبر شهید به درمان سرطان رسیدهاند و ایران را به باشگاه قدرتهای علمی جهان راه دادهاند؛ باشگاهی که عضویت در آن، فقط با نگاه عمیق ایشان به علمِ نافع و تحولآفرین میسر شد.
