روایت تابآوری ایران در برابر شوکهای خارجی
مهرناز خوشبخت روزنامه نگار
اقتصاد ایران در دهههای اخیر بارها با شوکهای بیرونی مواجه شده است؛ از نوسانهای شدید قیمت نفت و بحرانهای مالی جهانی گرفته تا تحریمهای گسترده اقتصادی. با این حال، تجربه سالهای گذشته نشان میدهد که اقتصاد کشور، هرچند با هزینهها و دشواریهای قابل توجه، توانسته مسیرهایی برای سازگاری و ادامه فعالیت پیدا کند. مفهوم «تابآوری اقتصادی» دقیقاً در چنین شرایطی معنا پیدا میکند؛ یعنی توان یک اقتصاد برای جذب شوکها، سازگار شدن با شرایط جدید و ادامه مسیر رشد و فعالیت.
تابآوری اقتصادی تنها به معنای مقاومت در برابر فشار نیست، بلکه مجموعهای از سیاستها، ظرفیتها و سازوکارهاست که اجازه میدهد یک کشور در شرایط دشوار نیز چرخه تولید، تجارت و معیشت را حفظ کند. در مورد ایران، این تابآوری در سالهای اخیر بیشتر در حوزههایی مانند تنوعبخشی به بازارها، تقویت برخی بخشهای داخلی و تغییر الگوهای تجارت خارجی خود را نشان داده است.
یکی از مهمترین عوامل شکلدهنده به تابآوری اقتصاد ایران، ساختار متنوع بخشهای اقتصادی است. در کنار صنعت نفت و گاز که همواره نقش اصلی را در درآمدهای ارزی کشور داشته، بخشهایی مانند کشاورزی، صنایع کوچک و متوسط، صنایع غذایی، پتروشیمی و خدمات نیز به تدریج سهم بیشتری در تولید و اشتغال پیدا کردهاند. این تنوع نسبی باعث شده که در زمان کاهش درآمدهای نفتی یا محدودیتهای تجاری، بخشی از فشار اقتصادی از طریق سایر حوزهها جبران شود.
در سالهای اخیر، صادرات غیرنفتی به یکی از محورهای مهم سیاستگذاری اقتصادی تبدیل شده است. هرچند چالشهایی مانند مشکلات حملونقل، محدودیتهای بانکی و هزینههای مبادله همچنان وجود دارد، اما افزایش صادرات محصولات پتروشیمی، فولاد، سیمان، مواد معدنی و برخی محصولات کشاورزی نشان میدهد که ظرفیتهای قابل توجهی در این حوزه شکل گرفته است. بازارهای منطقهای نیز در این میان نقش مهمی ایفا کردهاند. کشورهای همسایه به دلیل نزدیکی جغرافیایی، اشتراکات فرهنگی و هزینههای حملونقل کمتر، به مقصد مهمی برای کالاهای ایرانی تبدیل شدهاند.
از سوی دیگر، توسعه اقتصاد دانشبنیان یکی از مسیرهایی است که طی سالهای گذشته بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. رشد شرکتهای فناور و استارتآپها در حوزههایی مانند فناوری اطلاعات، تجهیزات پزشکی، صنایع پیشرفته و خدمات دیجیتال نشان میدهد که بخشی از اقتصاد ایران در حال حرکت به سمت ارزش افزوده بالاتر است. این روند، اگر با سرمایهگذاری هدفمند و حمایتهای پایدار همراه شود، میتواند نقش مهمی در افزایش تابآوری اقتصادی داشته باشد؛ زیرا اقتصادهای مبتنی بر دانش معمولاً وابستگی کمتری به منابع خام دارند.
با این حال، تابآوری اقتصادی صرفاً به معنای وجود ظرفیتها نیست و به نحوه مدیریت اقتصاد نیز وابسته است. یکی از چالشهای مهم اقتصاد ایران در سالهای اخیر، نوسانات نرخ ارز و تورم بوده است. شوکهای خارجی معمولاً از طریق بازار ارز به سایر بخشهای اقتصاد منتقل میشوند و میتوانند بر قیمت کالاها، هزینه تولید و قدرت خرید خانوارها اثر بگذارند. در چنین شرایطی، ثباتبخشی به سیاستهای پولی و مالی و ایجاد پیشبینیپذیری در فضای کسبوکار از جمله اقداماتی است که میتواند تابآوری اقتصاد را تقویت کند.
نقش بخش خصوصی نیز در این میان قابل توجه است. بسیاری از فعالان اقتصادی در شرایط محدودیتهای تجاری و مالی تلاش کردهاند مسیرهای جدیدی برای تأمین مواد اولیه، انتقال پول و صادرات کالا پیدا کنند. هرچند این مسیرها اغلب پرهزینهتر و پیچیدهتر هستند، اما نشان میدهند که شبکهای از تجربه و انعطافپذیری در میان بنگاههای اقتصادی شکل گرفته است. این تجربه عملی در مدیریت محدودیتها یکی از عوامل مهم در تداوم فعالیتهای اقتصادی به شمار میرود.
زیرساختهای منطقهای نیز به تدریج به ابزاری برای تقویت تابآوری تبدیل شدهاند. کریدورهای حملونقل، توسعه بنادر و گسترش ارتباطات زمینی با کشورهای همسایه، فرصتهایی برای افزایش تجارت منطقهای فراهم کرده است. طرحهایی که ایران را به مسیرهای ترانزیتی شمال–جنوب یا شرق–غرب متصل میکنند، در صورت تکمیل و بهرهبرداری کامل، میتوانند جایگاه کشور را در شبکه تجارت منطقهای تقویت کنند و منابع درآمدی جدیدی ایجاد نمایند.
در کنار این فرصتها، اقتصاد ایران همچنان با مجموعهای از چالشهای ساختاری روبهروست. وابستگی بخشی از درآمدهای دولت به منابع نفتی، محدودیت سرمایهگذاری خارجی، مشکلات نظام بانکی و برخی ناکارآمدیهای اداری از جمله عواملی هستند که میتوانند سرعت تقویت تابآوری اقتصادی را کاهش دهند. اصلاح این ساختارها نیازمند برنامهریزی بلندمدت، ثبات در سیاستها و هماهنگی میان نهادهای مختلف اقتصادی است.
تجربه جهانی نشان میدهد کشورهایی که در بر
پرتوی مهر: ابر شوکهای خارجی موفقتر عمل کردهاند، معمولاً سه ویژگی مشترک دارند: تنوع در منابع درآمدی، نظام مالی باثبات و ارتباط گسترده با بازارهای منطقهای و جهانی. در مورد ایران نیز حرکت در همین مسیر میتواند زمینه تقویت تابآوری اقتصادی را فراهم کند. گسترش همکاریهای منطقهای، تسهیل فضای کسبوکار، افزایش بهرهوری در بخشهای تولیدی و توسعه فناوری از جمله اقداماتی هستند که در این چارچوب اهمیت پیدا میکنند.
در نهایت، تابآوری اقتصادی یک وضعیت ثابت نیست، بلکه فرآیندی پویا و مستمر است. اقتصادها همواره در معرض شوکها و تغییرات قرار دارند و توانایی سازگاری با این تغییرات تعیین میکند که یک کشور تا چه اندازه میتواند ثبات و رشد خود را حفظ کند. تجربه اقتصاد ایران در سالهای گذشته نشان میدهد که با وجود فشارهای بیرونی، ظرفیتهایی برای سازگاری و تداوم فعالیت اقتصادی وجود دارد. استفاده بهتر از این ظرفیتها و اصلاح چالشهای ساختاری میتواند مسیر آینده اقتصاد کشور را باثباتتر و پایدارتر کند.
به بیان دیگر، تابآوری اقتصادی تنها به معنای عبور از بحرانها نیست؛ بلکه فرصتی برای بازنگری در ساختارها، تقویت تولید داخلی و حرکت به سوی اقتصادی متنوعتر و دانشبنیانتر است. مسیری که اگر با سیاستهای هوشمندانه و مشارکت فعال بخش خصوصی همراه شود، میتواند اقتصاد ایران را در برابر شوکهای آینده مقاومتر سازد.
:::
