اقتصاد دیجیتال منهای اینترنت جهانی؛ تقریباً هیچ
اکبر علیزاده اعتمادی ـ پژوهشگر مسائل اجتماعی
در دنیایی که اقتصاد، تجارت و حتی سادهترین خدمات روزمره به شبکه جهانی اینترنت گره خورده است، قطع یا اختلال طولانی در اینترنت دیگر صرفاً یک مشکل فنی نیست؛ بلکه به سرعت به یک بحران اقتصادی تبدیل میشود. اکنون با گذشت نزدیک به دو ماه از قطع کامل اینترنت بینالمللی که شروع آن از ابتدای جنگ تحمیلی ۴۰ روزه رمضان بود و پایان آن در آخر هفته نخست آتشبس، با اتصال محدود دوباره برقرار شد، این اتصال پس از ۴۷ روز محدودیت، در ظاهر به معنای بازگشت شرایط عادی است؛ اما واقعیت تجربه میلیونها کاربر نشان میدهد که اینترنت فعلی هنوز با استانداردهای یک شبکه پایدار و قابل اتکا فاصلهای جدی دارد. سرعت پایین، ناپایداری و دسترسی پلکانی باعث شده اکوسیستم دیجیتال کشور همچنان در وضعیتی نیمهفعال و آسیبپذیر باقی بماند.
سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص ملی
در جهانی که اقتصاد دیجیتال به موتور اصلی رشد اقتصادی تبدیل شده است، کیفیت اینترنت نه یک موضوع فنی، بلکه یک مسئله حیاتی برای اقتصاد ملی است. فروش آنلاین، صادرات خدمات فناوری، بازاریابی دیجیتال، تولید محتوا و خدمات مبتنی بر پلتفرمها میلیونها شغل مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کردهاند. با این حال، این اکوسیستم یک شرط اساسی دارد: اتصال پایدار به اینترنت جهانی. هرگونه اختلال طولانی در این اتصال، صرفاً کاربران عادی را تحت تأثیر قرار نمیدهد؛ بلکه کل چرخه فعالیت اقتصادی را با اختلال مواجه میکند.
بر اساس گزارشهای بینالمللی، سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی در بسیاری از کشورهای پیشرفته بین ۱۵ تا ۳۰ درصد است و حتی برخی کشورهای آسیایی، مانند چین و کرهجنوبی، این سهم را به بالای ۳۵ درصد رساندهاند. اما این رشد تنها در یک شرایط ممکن است: اینترنت پرسرعت، پایدار، آزاد و قابل پیشبینی.
تجربه جهانیِ خسارات ناشی از قطعیهای طولانی اینترنت
گزارش بانک جهانی میگوید حدود ۶۰ درصد صادرات خدمات فناوری در کشورهای درحالتوسعه به اتصال پایدار بینالمللی وابسته است. همچنین مطالعات سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نشان میدهد بیثباتی یا افت کیفیت اینترنت میتواند بهرهوری نیروی کار را بین ۹ تا ۱۸ درصد کاهش دهد.
طبق دادههای «اسپیدتست گلوبال»، میانگین سرعت اینترنت ثابت در جهان حدود ۸۵ مگابیت بر ثانیه و اینترنت موبایل ۵۵ مگابیت است. در کشورهای منطقه، امارات با اینترنت موبایل بالای ۲۵۰ مگابیت رکورددار است و قطر و عربستان نیز سرعتهای بالای ۱۰۰ مگابیت دارند. این تفاوت فاحش نشان میدهد که رقابت جهانی برای توسعه اقتصاد دیجیتال با شتابی بسیار بیشتر از گذشته ادامه دارد.
از سوی دیگر، تجربه جهانی نشان میدهد که هر روز محدودیت یا اختلال اینترنت میتواند میلیونها دلار خسارت مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند. تنها در سال ۲۰۲۳، گزارش مؤسسه NetBlocks برآورد کرده بود که قطع یا اختلال شدید اینترنت در برخی کشورها روزانه بین ۳ تا ۲۳ میلیون دلار خسارت ایجاد کرده است؛ و یا هر ساعت اختلال سراسری اینترنت میتواند بین ۰.۵ تا ۱.۵ میلیون دلار خسارت مستقیم اقتصادی ایجاد کند. خسارتی که بیشتر دامنگیر کسبوکارهای کوچک، فروشگاههای آنلاین، فریلنسرها و شرکتهای صادرات خدمات دیجیتال میشود. با این حال، ابعاد واقعی آسیبها فراتر از این برآوردهای مالی است.
شکاف دیجیتال و اقشار کمتر دیدهشده
در کنار چالشهای فنی شبکه، یک مسئله اجتماعی نیز بیش از گذشته خود را نشان داده است: بازگشت اینترنت برای همه شهروندان یکسان نبوده است.
در شرایطی که اینترنت با نوسان همراه است و برخی اپراتورها سیمکارتها و طرحهای ویژه نظیر «پرو» را با وعده کیفیت بهتر ارائه میکنند، بهتدریج نوعی خط تمایز در دسترسی به کیفیت اینترنت شکل میگیرد؛ خطی که کیفیت اتصال را به توان پرداخت و نوع سیمکارت گره میزند.
در چنین شرایطی، شکاف دیجیتال تنها به تفاوت در سرعت اینترنت محدود نمیشود؛ بلکه به تفاوت در امکان انجام امور روزمره تبدیل میشود. گروهی میتوانند فعالیتهای خود را بدون مشکل ادامه دهند و گروهی دیگر ناچارند در انتظار بارگذاری صفحات و برقراری اتصال بمانند. برای قشری که دسترسی دیجیتال بخشی از ارتباط اجتماعی و زندگی روزمره آنهاست، این شکاف پیامدهای جدیتری به همراه دارد؛ بهویژه برای بازنشستهها و سالمندان.
برای بسیاری از این افراد، اینترنت یک ابزار سرگرمی نیست، بلکه مسیری برای انجام امور ضروری است؛ از نوبتگیری پزشکی و انجام خدمات بانکی گرفته تا تماس تصویری با فرزندان و دسترسی به سامانههای خدمات دولتی.
در چنین شرایطی، وقتی صفحههای بانکی بهدرستی باز نمیشوند، تماسهای تصویری با اختلال همراه است یا سامانههای خدماتی خطا میدهند، مسئله دیگر صرفاً «کندی اینترنت» نیست؛ بلکه اختلال در جریان عادی زندگی است. بازنشستهای که با یک تلفن همراه ساده قصد گرفتن نوبت پزشک دارد، یا مادری که از طریق اینترنت خانگی با فرزند مهاجر خود ارتباط برقرار میکند، نباید قربانی تفاوت در کیفیت اتصال یا طرحهای طبقهبندیشده دسترسی شود.
و در پایان...
اگرچه اینترنت دوباره برقرار شده است، اما زندگی دیجیتال همچنان در مرحله بازسازی قرار دارد و اقتصاد دیجیتال نیز در دورهای پس از بحران به سر میبرد. اتصال ناپایدار، سرعت پایین و دسترسی پلکانی به برخی خدمات باعث شده بخشی از جامعه از کسبوکارهای کوچک گرفته تا اقشار آسیبپذیر، بهویژه بازنشستهها، بیش از دیگران با پیامدهای این وضعیت مواجه باشند.
بازگشت واقعی اینترنت زمانی معنا پیدا میکند که اتصال پایدار و باکیفیت، بهعنوان یک حق عمومی برای همه شهروندان فراهم باشد؛ نه امتیازی محدود برای گروهی خاص.
اکنون زمان آن رسیده که اینترنت نه بهعنوان یک ابزار ثانویه، بلکه بهعنوان زیرساخت حیاتی توسعه ملی بازتعریف شود. چرا که حقیقت غیرقابلانکار این است: اقتصاد دیجیتال منهای اینترنت جهانی، تقریباً هیچ است.
