شاهراه پنهان در هرمز که ایران میتواند حاکمش باشد
بخشی از اینترنت، تراکنشهای مالی و ارتباطات دیجیتال جهان از کف تنگه هرمز عبور میکند؛ مسیری پنهان که میتواند ابعاد تازهای از حاکمیت، تنظیمگری و قدرت اقتصادی را برای ایران ایجاد کند.
بخش مهمی از کابلهای زیردریایی انتقال داده اروپا، خاورمیانه و آسیا، از تنگه هرمز عبور میکنند؛ همان کابلهایی که ستون فقرات اقتصاد دیجیتال، خدمات ابری، شبکههای مالی و ارتباطات غولهای فناوری جهان محسوب میشوند. موقعیت جغرافیایی تنگه هرمز، از امکان اعمال صلاحیت حاکمیتی ایران بر این زیرساختها سخن میگوید یعنی داشتن حق اعمال حاکمیت، تنظیمگری و دریافت عوارض. موضوعی که میتواند ابعاد تازهای به رقابت ژئوپلیتیکی در خلیج فارس بدهد. در ادامه جزئیات بیشتری از این حق حاکمیت و پیشنهاداتی برای اجرایی کردن آن را توضیح خواهیم داد.
تنگه هرمز: شاهراه کابلهای زیردریایی اینترنت و اقتصاد دیجیتال
تنگه هرمز سالها با نفت و انرژی شناخته میشد؛ اما حالا یک واقعیت کمتر دیدهشده زیر آبهای این گذرگاه جریان دارد: بخشی از اینترنت و اقتصاد دیجیتال جهان از کف تنگه هرمز عبور میکند.امروز بیش از ۹۹ درصد ارتباطات بینالمللی اینترنت از طریق کابلهای زیردریایی انجام میشود؛ زیرساختهایی که روزانه حامل بیش از ۱۰ تریلیون دلار تراکنش مالی، تبادل داده و ارتباطات جهانی هستند. اهمیت این شبکه تا جایی است که اختلال چندروزه در آنها میتواند دهها تا صدها میلیون دلار خسارت به اقتصاد منطقه و جهان وارد کند. بخش مهمی از این شاهراه ارتباطی، از تنگه هرمز عبور میکند؛ جایی که ایران بر آبهای آن حاکمیت دارد.اگر نفت سوخت قرن بیستم بود، داده سوخت قرن بیستویکم است و تنگه هرمز حالا روی هر دو نشسته است. جهان وارد عصر قدرت دیجیتال شده و کابلهای زیردریایی به ستون فقرات اقتصاد جهانی تبدیل شدهاند؛ زیرساختهایی که بسیاری از خدمات به آنها وابسته است.در میان این مسیرها، کابلهایی مانند فالکون ،جیبیآی و تیجیان-گلف از تنگه هرمز عبور میکنند و خاورمیانه را به اروپا، هند و شرق آسیا متصل میسازند. غولهای فناوری مانند گوگل، متا، آمازون و مایکروسافت نیز برای انتقال داده، همگامسازی مراکز داده و خدمات ابری خود از همین مسیرها استفاده میکنند. حتی شبکههای مالی بینالمللی، تراکنشهای بانکی و سامانههایی مانند سوئیفت نیز به این زیرساخت وابستهاند
حاکمیت سرزمینی ایران بر کابلهای زیردریایی تنگه هرمز
اما مهمترین بخش این ماجرا، جایی است که موضوع از اقتصاد دیجیتال وارد حاکمیت میشود. برخلاف تصور رایج، تنگه هرمز صرفاً یک مسیر آزاد بینالمللی نیست که کشورها فقط از آن عبور کنند؛ بلکه بخش قابلتوجهی از این گذرگاه، در محدودهای قرار دارد که ایران و عمان برای آن حق حاکمیت سرزمینی قائل هستند.استدلال موضوع حاکمیتی ایران بر یک واقعیت جغرافیایی استوار است؛ باریکترین بخش تنگه هرمز حدود ۲۱ مایل دریایی(حدود22.2 کیلومتر) عرض دارد، در حالی که طبق کنوانسیون حقوق دریاها، هر کشور ساحلی میتواند تا ۱۲ مایل دریایی، دریای سرزمینی تعریف کند. به این ترتیب، محدوده دریایی ایران و عمان در تنگه هرمز با یکدیگر همپوشانی پیدا میکند(12+12=24) و عملاً بخش عمده این گذرگاه در محدوده حاکمیتی دو کشور قرار میگیرد. به عبارت کاملاً روشن در باریکترین نقاط تنگه هرمز و کانالهای اصلی کشتیرانی آن، حتی یک قطره آب وجود ندارد که بتوان آن را دریای آزاد یا حتی منطقه انحصاری اقتصادی نامید. هر شناور، زیردریایی یا کابلی که از این نقطه عبور میکند از نظر حقوقی در حال عبور از داخل مرزهای حاکمیتی جمهوری اسلامی ایران است.بنابراین کابلهای زیردریایی عبوری از بستر تنگه، از محدودهای عبور میکنند که ایران میتواند برای آن حق اعمال صلاحیت تنظیمی، امنیتی و اقتصادی قائل باشد؛ موضوعی که فقط به کشتیرانی محدود نمیشود و زیرساختهای ارتباطی و انتقال داده را نیز در بر میگیرد.
باید به این نکته توجه کرد که حق عبور ترانزیتی در تنگهها به معنای از دست رفتن حاکمیت کشور ساحلی نیست. به عبارت سادهتر، طبق ماده ۳۴ کنوانسیون حقوق دریاها، اجازه دادن به کشتیها برای عبور از تنگه، وضعیت حقوقی آبها، کف دریا یا قدرت و اختیار کشور ساحلی را تغییر نمیدهد. این حق فقط به کشتیها اجازه عبور میدهد و حاکمیت ایران بر تنگه هرمز را از بین نمیبرد.همچنین حتی اگر برخی کشورها عبور آزاد کشتیها از تنگهها را یک قانون عرفی بینالمللی بدانند، ایران الزامی به پذیرش آن ندارد. به دلیل مواضع و تفسیرهای رسمی خود، ایران میتواند برداشت و نحوه اعمال حاکمیت خودش را در تنگه هرمز داشته باشد و آن را اجرا کند.
پولی که از زیر آب عبور میکند
کابلهای زیردریایی میتوانند به یک منبع درآمد و ابزار قدرت اقتصادی نیز تبدیل شوند. بسیاری از کشورها در سالهای گذشته تلاش کردهاند از موقعیت جغرافیایی خود برای کسب درآمد از عبور داده و اینترنت استفاده کنند.مصر یکی از مهمترین نمونههاست؛ کشوری که به دلیل قرار گرفتن میان دریای سرخ و مدیترانه، به گذرگاه اصلی کابلهای ارتباطی میان آسیا و اروپا تبدیل شده و در برخی سالها صدها میلیون دلار از محل زیرساختهای کابلهای زیردریایی درآمد داشته است. سنگاپور نیز با تبدیل شدن به هاب منطقهای تبادل داده و اینترنت، بخش مهمی از اقتصاد دیجیتال جنوب شرق آسیا را جذب کرده است. در سوی دیگر، روسیه بیشتر بر مدل کنترل امنیتی و مشارکت اجباری در پروژههای ارتباطی تمرکز کرده تا مدیریت این زیرساختها را در اختیار داشته باشد.بر همین اساس این پرسش مطرح میشود که آیا ایران نیز میتواند از موقعیت ژئوپلیتیک تنگه هرمز برای درآمدزایی، تنظیمگری و اعمال حاکمیت دیجیتال استفاده کند؛ آن هم در شرایطی که بخشی از مهمترین مسیرهای انتقال داده منطقه از این گذرگاه عبور میکنند.
تعمیر سخت و زمانبر کابلهای زیردریایی و پیامدهای آن
اهمیت کابلهای زیردریایی زمانی مشخص میشود که یکی از آنها آسیب ببیند. برخلاف تصور عمومی، تعمیر این کابلها فرآیندی پیچیده، زمانبر و پرهزینه است. عملیات تعمیر کابلهای آسیبدیده در تنگه هرمز، بسته به شرایط فنی، ترافیک دریایی و وضعیت آبوهوا، ممکن است از ۷ تا ۴۵ روز زمان نیاز داشته باشد.این یعنی یک اختلال جدی فقط اینترنت کاربران را مختل نمیکند، بلکه روی تراکنشهای مالی، خدمات ابری، فعالیت شرکتهای بزرگ فناوری و حتی اقتصاد کشورهای منطقه اثر میگذارد. به همین دلیل بسیاری از کشورها، کابلهای زیردریایی را صرفاً یک زیرساخت مخابراتی نمیدانند، بلکه آنها را بخشی از امنیت ملی و قدرت راهبردی خود تلقی میکنند.پیشنهادهای اجرایی برای حکمرانی بر زیرساختهای ارتباطی تنگه هرمزدر کنار بحثهای حقوقی، مجموعهای از راهکارهای اجرایی هم برای نحوه حکمرانی بر زیرساختهای ارتباطی تنگه هرمز متصور است. بر اساس این رویکرد، عبور کابلهای زیردریایی باید مشمول اخذ مجوز شود و همچنین دریافت عوارض و حق اتصال از این مسیرها در نظر گرفته شود. علاوه بر این، فعالیت اپراتورها و شرکتهای فناوری خارجی نیز باید تحت چارچوب قوانین و نظام تنظیمگری ایران انجام شود. همچنن میتوان نقش شرکتهای ایرانی در حوزه تعمیر، نگهداری و مدیریت کابلهای عبوری را پررنگ و انحصاری کرد؛ بهگونهای که تنگه هرمز فقط یک گذرگاه انرژی باقی نماند، بلکه به بخشی از معماری قدرت دیجیتال و اقتصادی ایران نیز تبدیل شود. جزئیات این پیشنهادات اجرایی را میتوان در فایلی مطالعه کرد که در کانال بله اندیشکده اقتصاد دانشبنیان بارگذاری شده است.
بنابراین در جهانی که داده به اندازه انرژی اهمیت پیدا کرده، رقابت فقط بر سر کنترل مسیرهای نفتی نیست؛ شاهراههای انتقال اطلاعات هم به بخشی از معادلات ژئوپلیتیک تبدیل شدهاند.
