انحصار در زنجیره قطعهسازی؛ مانعی بر سر راه رقابت و رضایت مصرفکننده
علی حدادی ـ عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی
صنعت خودروسازی ایران سالهاست با چالشهایی همچون افزایش هزینههای تولید، محدودیتهای تأمین، نوسانات اقتصادی و تأخیر در تحویل محصولات روبهرو است. اگرچه بخشی از این مشکلات به عوامل کلان اقتصادی بازمیگردد، اما نقش ساختار غیررقابتی در زنجیره تأمین قطعات نیز قابل چشمپوشی نیست. هر زمان که رقابت در یک بازار کمرنگ شود، کیفیت، سرعت تأمین و حقوق مصرفکننده نخستین قربانیان آن خواهند بود.
یکی از مهمترین الزامات پایداری تولید خودرو، وجود شبکهای رقابتی، شفاف و متنوع از قطعهسازان است. در شرایطی که تعداد محدودی از تأمینکنندگان سهم عمده بازار را در اختیار داشته باشند، خودروسازان با وابستگی بیشتری مواجه میشوند و هرگونه اختلال در تأمین قطعات، مستقیماً بر روند تولید و تحویل خودرو اثر میگذارد. نتیجه چنین وضعیتی، افزایش تأخیر در تحویل محصولات، رشد هزینههای تولید و نارضایتی مشتریان خواهد بود.
این شرایط موجب شده حتی قطعهسازانی که توان تولید محصولات استاندارد و باکیفیت را دارند نیز فرصت حضور مؤثر در بازار را پیدا نکنند.
ادامه این روند نهتنها فضای رقابتی را تضعیف میکند، بلکه انگیزه سرمایهگذاری برای ارتقای کیفیت و نوآوری را نیز کاهش میدهد. در بازاری که رقابت واقعی وجود نداشته باشد، تولیدکنندگان برای بهبود کیفیت یا کاهش هزینهها با فشار کمتری مواجه خواهند بود و در نهایت مصرفکننده ناچار است هزینه این ناکارآمدی را پرداخت کند.
از سوی دیگر، ساماندهی بازار قطعات بدون نظارت مؤثر و سیاستگذاری دقیق امکانپذیر نیست. ایجاد شفافیت در فرآیند تأمین، تسهیل ورود قطعهسازان توانمند، جلوگیری از شکلگیری انحصار و نظارت بر عملکرد تأمینکنندگان، از جمله اقداماتی است که میتواند به بهبود عملکرد صنعت خودرو کمک کند.
اگر هدف، افزایش کیفیت خودرو، کاهش تأخیر در تحویل محصولات و جلب رضایت مصرفکنندگان است، اصلاح ساختار بازار قطعهسازی باید به یکی از اولویتهای سیاستگذاران تبدیل شود. توسعه رقابت سالم، حمایت از تولیدکنندگان توانمند و مقابله با هرگونه انحصار، میتواند زمینهساز پویایی بیشتر صنعت خودرو و افزایش بهرهوری در این بخش باشد.
