«جهان اقتصاد» گزارش می دهد رقص نارنجیِ ثروت بر فراز چاهها
گلناز پرتوی مهر
هر شب که آسمان مناطق نفتخیز ایران به رنگ نارنجی درمیآید، منظرهای شکل میگیرد که سالها به نماد تولید نفت بدل شده بود؛ شعلههایی بلند که از دل مشعلها زبانه میکشند و نشانی از استخراج انرژیاند. اما امروز دیگر این تصویر رمانتیک نیست؛ هر زبانه آتش، یادآور میلیونها دلاری است که در سکوت میسوزد و به هوا میرود. فلر دیگر فقط نشانه تولید نیست، شاخص کارآمدی مدیریت انرژی است.
گازهای مشعل یا فلر، همان گازهای همراه نفتاند که در فرآیند استخراج، بهجای جمعآوری و بهرهبرداری، سوزانده میشوند. سالها این سوزاندن بهدلیل نبود زیرساخت، فناوری یا توجیه اقتصادی کافی ادامه داشت، اما اکنون با توسعه فناوریهای فرآورش و گسترش زیرساختهای صنعت نفت و گاز، دیگر کمتر بهانهای برای تداوم این اتلاف وجود دارد. در شرایطی که کشور با ناترازی گاز، کمبود خوراک برخی صنایع و فشارهای اقتصادی روبهروست، سوختن روزانه دهها میلیون مترمکعب گاز، بیش از همیشه زیر ذرهبین افکار عمومی و کارشناسان قرار گرفته است.
بر اساس تازهترین اظهارات مسئولان، در مجموع تا ۲۰ بهمنماه حدود ۱۶ میلیون مترمکعب در روز گاز، شامل گازهای همراه و مشعل، جمعآوری شده است. از این میزان، حدود ۷ میلیون مترمکعب مربوط به پروژههای پیشین و حدود ۹ میلیون مترمکعب طی ۱۵ تا ۱۶ ماه گذشته و در دوره فعالیت دولت چهاردهم به مدار بهرهبرداری آمده است. این ارقام نشان میدهد روند مهار فلرها شتاب گرفته، اما هنوز فاصله زیادی با نقطه مطلوب وجود دارد.
با وجود این پیشرفت، همچنان روزانه حدود ۵۰ میلیون مترمکعب گاز در مشعلها میسوزد. عددی که اگر در مقیاس سالانه محاسبه شود، به دهها میلیارد مترمکعب میرسد؛ حجمی که میتواند خوراک پتروشیمیها را تأمین کند، سوخت نیروگاهها شود یا حتی به صادرات اختصاص یابد. هر یک میلیون مترمکعب گاز، ارزشی معادل صدها هزار دلار دارد و طبق برآوردهای اعلامشده، سوزاندن روزانه این حجم از گاز، حدود ۱۷ میلیون دلار خسارت به همراه دارد. به بیان دیگر، هر ساعت تأخیر در مهار فلرها، هزینهای چند میلیون دلاری بر اقتصاد کشور تحمیل میکند.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، در مراسم بهرهبرداری از طرحهای وزارت نفت، با اشاره به این موضوع تأکید کرده است که موضوع سوزاندن روزانه ۵۰ میلیون مترمکعب گاز باید بهصورت فوری حل شود. او با بیان اینکه روزانه میلیونها دلار گاز در مشعلها میسوزد، خواستار تشکیل کارگروه ویژه و اقدام شبانهروزی برای توقف این روند شده است. از نگاه رئیسجمهور، حتی یک روز و یک ساعت نیز در این زمینه اهمیت دارد، چراکه هر ساعت تعلل به معنای از دست رفتن منابعی است که میتواند صرف توسعه زیرساختها، اشتغالزایی یا بهبود خدمات عمومی شود.
در همین راستا، محسن پاکنژاد، وزیر نفت، نیز جمعآوری گازهای مشعل را یکی از مهمترین اولویتهای حوزه بالادست دانسته و تأکید کرده است که طبق هدفگذاری قانون برنامه هفتم پیشرفت، میزان فلرینگ باید به ۱۶ میلیارد مترمکعب در سال کاهش یابد. تحقق این هدف نیازمند سرمایهگذاری گسترده، تکمیل پروژههای نیمهتمام و تسریع در راهاندازی واحدهای فرآورش گاز است.
یکی از محورهای اصلی برنامه وزارت نفت، توسعه واحدهای NGL (مایعات گازی) و بهسازی پالایشگاههای گازی است؛ پروژههایی که میتوانند گازهای همراه را جمعآوری و به محصولات باارزش تبدیل کنند. این طرحها علاوه بر جلوگیری از اتلاف انرژی، خوراک پایدار برای صنایع پاییندستی فراهم میکنند و به کاهش ناترازی گاز در فصول سرد کمک میکنند. در شرایطی که هر زمستان بحث محدودیت گاز صنایع و نیروگاهها مطرح میشود، مهار فلرها میتواند بخشی از راهحل ساختاری این بحران باشد.
کارشناسان انرژی معتقدند جمعآوری گازهای فلر یکی از عقلانیترین و کمریسکترین مسیرهای اصلاح در بخش انرژی است. برخلاف برخی پروژههای پرهزینه و زمانبر، بسیاری از طرحهای مهار فلر بازگشت سرمایه نسبتاً سریع دارند، زیرا خوراکی که پیشتر سوزانده میشد، به محصول قابل فروش تبدیل میشود. از سوی دیگر، کاهش فلرینگ به معنای کاهش انتشار گازهای گلخانهای و آلایندههایی است که سلامت ساکنان مناطق نفتخیز را تهدید میکند.
آلودگی ناشی از فلرها فقط به انتشار دیاکسیدکربن محدود نمیشود؛ ترکیباتی مانند متان، اکسیدهای نیتروژن و ذرات معلق نیز وارد هوا میشوند و بر کیفیت زندگی مردم اثر میگذارند. در بسیاری از مناطق نفتی، ساکنان سالهاست با آسمانی روشن از شعلههای شبانه خو گرفتهاند، اما بهای این روشنایی، آلودگی هوا و تهدید سلامت عمومی است. از این منظر، خاموش شدن هر مشعل نهتنها یک موفقیت اقتصادی، بلکه یک دستاورد زیستمحیطی و اجتماعی نیز محسوب میشود.
با این حال، چالشها همچنان جدیاند. پراکندگی میادین نفتی، فرسودگی برخی تأسیسات، محدودیت منابع مالی و پیچیدگیهای فنی جمعآوری گازهای همراه، روند کار را کند میکند. برخی میادین قدیمی فاقد زیرساختهای لازم برای انتقال گاز به واحدهای فرآورشاند و ایجاد این زیرساختها نیازمند سرمایهگذاری قابلتوجه است. همچنین در شرایط تحریم، تأمین تجهیزات پیشرفته و جذب سرمایه خارجی دشوارتر شده است.
با وجود این محدودیتها، روند ۱۵ ماه گذشته نشان میدهد که افزایش سرعت ممکن است. جمعآوری ۹ میلیون مترمکعب گاز در این بازه زمانی، گواهی بر آن است که با تمرکز مدیریتی و اولویتدهی، میتوان گامهای ملموس برداشت. اکنون انتظار میرود با تشکیل کارگروههای ویژه و تعیین ضربالاجلهای مشخص، خاموشی ۳۲ مشعل در ۱۵ ماه آینده به یک هدف عملیاتی تبدیل شود، نه صرفاً یک وعده.
فلرها دیگر نمیتوانند پشت توجیههای قدیمی پنهان شوند. در جهانی که شاخصهای زیستمحیطی و بهرهوری انرژی به معیار ارزیابی دولتها تبدیل شده، ادامه سوزاندن این حجم از گاز، هم از منظر اقتصادی و هم از منظر اعتباری، هزینهزاست. کاهش فلرینگ میتواند پیام روشنی به داخل و خارج از کشور بدهد: اینکه مدیریت انرژی در حال عبور از الگوهای گذشته و حرکت بهسوی بهرهوری بیشتر است.
در نهایت، مهار فلرها فقط یک پروژه صنعتی نیست؛ نمادی از نوع نگاه به منابع ملی است. هر مترمکعب گاز که بهجای سوختن، به چرخه تولید بازمیگردد، گامی در جهت تبدیل چالش به فرصت است. اگر این مسیر با برنامهریزی دقیق، شفافیت در اطلاعرسانی و پیگیری مستمر دنبال شود، شعلههای نارنجی شبانه میتوانند جای خود را به چراغ کارخانهها، نیروگاهها و خانههایی بدهند که از همین گاز بهره میبرند. آنگاه آسمان تاریکتر میشود، اما اقتصاد روشنتر
.
