“بازگشت به آغوش وطن”

آذربايجان از حدود 2700 سال پيش يعني از زمان حکومت مادها بخشي از ايران بوده است که در ابتدا ماد خُرد، از زمان اشکانيان اتروپاتکان و سپس آذربايجان که معرّب آذر ‌ آبادگان است ناميده مي ‌ شد. نام تاريخي مناطق شمالي رود ارس آران و شروان است ليکن در سال 1918 ميلادي در کنگره حزب مساوات قفقاز نام جعلي آذربايجان بر اين مناطق نهاده شد. آذربايجان در طول تاريخ همواره به نواحي جنوب رود ارس اطلاق مي ‌ شد و نام ‌ هاي جمهوري آذربايجان، آذربايجان شمالي و جنوبي جملگي جعل تاريخي بشمار مي ‌ روند. بدين ‌ ترتيب از نظر تاريخي آذربايجان همان آذربايجان ايران است که تبار مردم آن ايراني اگر چه زبانشان ترکي است. البته زبان ديرين مردم آذربايجان ابتدا مادي و سپس پهلوي آذري بوده و طي حدود 500 سال از قرن 16 ميلادي به تدريج به ترکي تغيير يافته است.

حکومت خودمختار آذربايجان دست نشانده شوروي بود که در سال 1324 به فرمان استالين و به رهبري سيدجعفر پيشه ‌ وري در تبريز تشکيل شد. دولت پيشه ‌ وري را نه تنها نمي ‌ توان ملّي خواند بلکه کاملاً ضدملّي بود زيرا حکومت و تشکيلات فرقه دموکرات در زمان اشغال کشور توسط ارتش سرخ و زير نظر مستقيم نيروهاي نظامي آن کشور و کنسول شوروي در تبريز ايجاد شد. ماجراي تشکيل و فروپاشي حکومت آذربايجان به يکي از سرآغازهاي جنگ سرد برمي ‌ گردد که در نهايت با عقب نشيني نيروهاي شوروي از مناطق اشغال شده و ورود ارتش ايران خاتمه يافت.

حمايت شوروي از دولت خودمختار آذربايجان در چهارچوب يک پروژه برنامه ‌ ريزي شده براي جدا کردن شمال غربي ايران و ضميمه کردن آن به شوروي شکل گرفت. اسناد محرمانه ‌ مربوط به آن دوران که اکنون افشا شده است تشکيل اين حکومت را به دستور مستقيم استالين مي ‌ داند. يکي از اسناد با برچسب فوق العاده سرّي نشان مي ‌ دهد که در 6 ژوئيه 1945 ميلادي، کميته مرکزي حزب کمونيست شوروي، ايجاد جنبش ‌ هاي تجزيه ‌ طلبانه در آذربايجان ايران و جنوب خزر را تصويب و به امضاء استالين رساند. در اين سند آشکارا گفته شده که براي توسعه جنبش تجزيه ‌ طلبانه در آذربايجان حزبي ملّي تشکيل شود و مبلغ يک ميليون روبل به اين امر اختصاص يافت. بدين ‌ ترتيب در تابستان 1324، سران جمهوري آذربايجان شوروي به دستور شخص استالين ملزم شدند بدون فوت وقت دست به کار شده و در ايران کساني را پيدا کنند تا برايشان حزبي به نام "فرقه دموکرات آذربايجان" تاسيس کرده و جدايي ‌ طلبي را تبليغ کنند.

سيدجعفر پيشه ‌ وري از کمونيست ‌ هاي سابق ايران بود و مدتي هم در نهضت جنگل عضويت داشت. او در انتخابات مجلس چهاردهم به نمايندگي از مردم تبريز به مجلس شوراي ملّي راه يافت ولي اعتبار نامه ‌ اش از سوي مجلس رد شد. پس از آن به تبريز بازگشت و زير نظر نيروهاي نظامي شوروي تشکيلات فرقه دموکرات را راه اندازي کرد. او حزب توده در تبريز را منحل کرد و اعضاء آن را يا جذب فرقه نموده و يا از تبريز بيرون راند. ميرجعفر باقراف صدر حزب کمونيست باکو اين خيال را در سر مي ‌ پروراند که با تاسيس حکومت پيشه ‌ وري در تبريز، آذربايجان جنوبي را به بخش شمالي ملحق نموده و آذربايجان بزرگ را تشکيل دهد.

احمد قوام، نخست وزير وقت ايران، طي سالهاي 25-1324 با جوزف استالين مذاکره کرد و در نهايت هوشمندي با دادن وعده امتياز نفت شمال کشور به شوروي او را راضي کرد که طبق معاهده قبلي نيروهاي ارتش سرخ از خاک ايران بيرون روند. با خروج نيروهاي شوروي ظرف چند روز تشکيلات فرقه دموکرات آذربايجان فرو پاشيد و روساي آن از جمله پيشه ‌ وري به شمال رود ارس گريختند.

بدون شک توان ديپلماتيک قوام السلطنه نقش قابل توجهي در جلب موافقت استالين براي خروج نيروهاي ارتش شوروي از آذربايجان داشت ولي نمي ‌ توان اقدام هري ترومن، رئيس جمهور وقت آمريکا را نيز ناديده گرفت. همانطور که در اسناد وزارت امور خارجه آمريکا آمده ترومن به جيمز برنز، وزير امور خارجه خود گفته بود که طاقتش تمام شده و ديگر اجازه نمي ‌ دهد شوروي به بازي خود در ايران ادامه دهد و بايد بطور آشکار و مشخص به آنها گفته شود که از ايران بروند. رئيس مرکز ايران ‌ شناسي دانشگاه استنفورد بر اين عقيده است که در سه کنفرانس تهران، يالتا و پوتسدام که با حضور رهبران کشورهاي شوروي، آمريکا و بريتانيا تشکيل شد، غربي ‌ ها گفته بودند که ايران خط قرمز آنهاست. در جاهاي ديگر حاضرند منافع شوروي را به رسميت بشناسند، اما در ايران چنين امري امکان ‌ پذير نيست.

اين بار هم مثل هميشه مساله اصلي نفت بود. در خرداد 1322 شوروي بدون اطلاع دولت ايران يک تيم توپوگرافي نفت به ايران گسيل کرد. آنها در لباس مهندسان ارتش به شمال ايران سفر کردند و ماموريتشان ارزيابي ذخاير نفت و گاز شمال ايران بود. آنها دريافتند که ذخاير نفت و گاز شمال ايران کمتر از حوضچه ‌ هاي جنوب نيست. البته استالين از اوايل قرن بيستم يعني زماني که در جواني در باکو گانگستر و سپس فعال انقلابي بود مي ‌ دانست که خطه اطراف درياي خزر نفت ‌ خيز است و باکو را بزرگترين شهر نفتي جهان مي ‌ خواند.

در نهايت با فروپاشي فرقه دموکرات آذربايجان سيدجعفر پيشه ‌ وري به شوروي گريخت و به نگارش خاطرات سياسي خود مشغول شد. اختلاف وي با ميرجعفر باقراف حاکم آذربايجان باعث بروز مشکلات فراواني براي پيشه ‌ وري شد تا اينکه در 20 تير 1326 هنگام بازگشت از شهر گنجه در سانحه رانندگي درگذشت. دولت شوروي مرگ او را يک حادثه اعلام کرد ولي گروهي از شاهدان آن را قتل و مرتبط با دستور پنهاني باقراف و يا کميته مرکزي حزب کمونيست آذربايجان دانسته ‌ اند.

شگفتا که پس از 77 سال، امروز نيز برخي از سياستمداران ما دل بر حمايت همسايه شمالي بسته ‌ اند که در طول تاريخ بارها از جلو و پشت به کشور و ملت ايران خنجر زده است. کاش آناني که دم از روابط نزديک با روسيه مي ‌ زنند سرنوشت پيشه ‌ وري را مطالعه کرده و از تاريخ درس بگيرند.

دکتر هاشم اورعي

استاد دانشگاه صنعتي شريف