گزارش جهان اقتصاد از سخنرانی فرزند شهید بهشتی در موسسه دین و اقتصاد،عدل؛ اصلی ترین عامل اتحاد جامعه

سخنرانی سید محمد‌رضا حسینی بهشتی به مناسبت شهادت آیت‌الله بهشتی و شهدای هفتم تیر با محوریت عدالت و همبستگی اجتماعی از دیدگاه آیت‌الله شهید بهشتی، اهمیت همبستگی و پیوندهای اجتماعی و چگونگی نسبیت این موضوع با عدالت اجتماعی در موسسه دین و اقتصاد برگزار شد. در بخش دوم این گزارش این نشست خواندیم که سید محمد‌رضا حسینی بهشتی وضعیت عدالت را در میان فضیلت‌‌های اخلاقی، استثنایی دانست و گفت: این بحث هم منتهی به عالم اسلامی نمی‌شود و در یونان باستان نیز پرسش‌‌های اولیه فیلسوفان متوجه جهان و خواستگاه و مبدا آن مورد سوال بود. به گزارش خبرنگار جهان اقتصاد در ادامه این نشست سید محمد‌رضا حسینی بهشتی محقق فلسفه و فرزند شهید آیت‌الله بهشتی با اشاره به چهار فضیلت مهم در وجوه انسان اذعان داشت:چهار فضیلت به عنوان فضایل مهم به تناسب وجوه انسانی و فضیلت‌‌‌ها بیان شده است که یکی از آن‌‌‌ها جایگاه برتری نسبیت به سایر دارد و اگر به جایگاه آدمی توجه کنیم،‌‌‌ می‌بینیم گویی در اندیشه نو سه وجه در انسان را سراغ‌‌‌ می‌گیرند که جز عقل انسان و فضیلتی که برای آن قایلند فضیلت برتر است. وی ادامه داد: دیگری جز اراده انسان و فضیلت آن، شجاعت و جز میل و شهوت انسان و فضیلت خویشتن داری است واین سه مورد از فضیلت‌‌های مهم اخلاقی‌اند. بهشتی با بیان این‌که چهارمین و مهم‌ترین فضیلت اخلاقی، به اندازه و در تعادل داشتن آن فضیلت‌‌های سه گانه است،گفت: در واقع بالاترین فضیلت در این چهار مورد عدالت است و در عدالت اخلاق فضیلت عدالت جایگاه مهمی دارد؛ عدالت به معنای تعادل در تمامی فضیلت‌‌‌ها و تمامی خصوصیاتی که بهترین بودن‌‌های انسان را‌‌‌ می‌سازد. این محقق فلسفه اظهار داشت: شهید آیت الله بهشتی در مورد عدالت در حوزه آموزه‌‌های دینی‌‌‌ می‌گویند که این محور برای تمامی عرصه‌‌های عدالت در عرصه زندگی انسانی است و عدالت در زندگی فرد به عنوان پیوستگی تمامی فضیلت‌‌‌ها باهم است و نسبت و تناسب آن را باهم برقرار‌‌‌ می‌کند. وی خاطرنشان کرد: عدالت در نسبت بین فرد و دیگر افراد اخلاق نام گرفته است. فراتر از آن که برویم عدالت در عرصه حقوق باید‌‌‌ها و نبایدهای را که جنسشان اخلاقی نیست چون در بایدها و نبایدهای اخلاقی الزامی وجود ندارد و اگر الزامی هم هست یک الزام درونی است. بهشتی افزود: در حالی که در حقوق الزام بیرونی است یعنی چه فردی با اراده خود کاری را بکند و چه نکند‌‌‌ می‌شود از او فعل یا ترکی را خواست و او ملزم به انجام آن باشد اما در اخلاق الزام به افراد وجود ندارد چرا که در این صورت فعل اخلاقی از کارآمدی‌‌‌ می‌افتد. عنصر آزادی و اختیار در فعل اخلاقی نقش تعیین کننده دارد. وی با طرح این سوال که اگر جامعه را فقط بر اساس مناسبات حقوقی تعریف کردیم، آیا توانسته ایم چیزی که مایه اتحاد و پیوند جامعه است را به درستی شناسایی کنیم؟گفت: اگر مناسبات اجتماعی فقط بر پایه حق و حقوق بنا شده باشند، آیا با جامعه ایده آلی که تمام اجزا و پیوندهایش سالم است روبه روییم یا حقوق برای پیوست اجتماعی کم است؟ بهشتی با اشاره به این‌که حقوق برای زمانی است که اصطکاک پیش‌‌‌ می‌آید و هر زمانی که اصطکاک پیش بیاید برای برطرف کردن آن از حقوق استفاده‌‌‌ می‌کنیم،گفت:حقوق برای زمانی است که من‌‌‌ می‌خواهم آزادی را در فعل و رفتارم داشته باشم و برای پیش گیری از اصطکاک حقوق به میان‌‌‌ می‌آید. بهشتی در انتها با تاکید بر اینکه حضورت علی (ع) خلافت را بر پایه عدل استوار کرد، گفت:اگر مناسبات و روابط انسان‌‌‌ها برپایه عدالت صرف بود، آیا به شان انسانی درستی رسیدیم و یا باید از این سطح فراتر رفت؟ از حضرت علی (ع) پرسیدند که آیا عدل بهتر است یا بخشش و ایشان در پاسخ‌‌‌ می‌گویند عدل، درحالی که همه گمان‌‌‌ می‌کنند ایشان در پاسخ‌‌‌ می‌گویند بخشش؛ چون عدل همه امور را در مواضع خود قرار‌‌‌ می‌دهد. فرزند شهید آیت‌الله بهشتی با بیان این‌که عدالت قرار گرفتن هرچیزی در موضع و جای خودش است، ادامه داد: جود و بخشش فراتر از موضعی است که هر موجودی در آن قرار گرفته است به همین جهت عدل پایه برقراری و تحکیم پیوندهاست. آنچه که عام است و اصل پیوندها را برقرار‌‌‌ می‌کند عدل است. وی خاطرنشان کرد: جامعه زمانی جامعه عادلانه و براساس دین است که مناسباتش بر اساس عدل استوار شده باشد و چه بسا نیاز به جود و بخشش به وجود نیاید. بهشتی افزود: این‌که نگاه ما به اقتصاد این باشد که امکانات و فرصت‌‌های جامعه باید طوری باشد که افراد برحسب استعدادشان امکان دسترسی به آن را داشته باشند، عدل در آن امکان هاست. وی خاطرنشان کرد: در یک جامعه نباید امکانات به طور نابرابر تقسیم شوند که برخی بیشترین امکانات را در اختیار داشته باشند و برخی حداقل امکانات، نباید انتظار داشته باشیم مناسبات جامعه باید سلامت باشد. بهشتی با اشاره به این‌که ما به کمک تلاش‌هایی از قبیل خیریه‌ای و جبرانی و سوبسید کاستی‌‌‌ها را برقرار کنیم بدون این‌که برپایه عدل پیش برویم، حضرت علی در این رابطه‌‌‌ می‌گوید اساس هرچیزی عدل است، افزود: هر تدبیری که اصل عدالت را در روابط اجتماعی لحاظ نکند و یا حتی کم اعتنایی به آن کند برای این‌که فکر کند اگر همه چیز را برپایه عدالت چیده‌ایم جایی برای بخشش نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ماند، درک درستی از دوام پیوندهای اجتماعی و همبستگی آن‌‌‌ها نداریم. وی ادامه داد: جامعه‌ای که اصل را برپایه عدل نگذاشته باشد امکان این‌که از طرق جبرانی بخواهد گسل، ناپیوستگی‌‌‌ها و تلاطم‌هایی که در جامعه به وجود‌‌‌ می‌آید را برطرف کند نگاهی غیرواقع‌بینانه است. بهشتی افزود: هم‌چنین حضرت علی‌‌‌ می‌گوید ورود به عرصه خلافت بدون پایه‌گذاری عدل در جامعه ارزشی ندارد. حتی اقتصاددانان هم در حوزه اقتصادی زمانی که کاری را توصیه‌‌‌ می‌کنند پا به ارزش‌‌‌ها گذاشته‌اند و از عدالت اخلاقی جدا نیستند. فرشاد مومنی اقتصاددان و استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی نیز در این نشست با بیان این‌که طی قرن بیستم درباره چرایی عقب افتادگی مسلمانان کار کرده اند، گفت: رکنی که از توضیحات در جامعه اندیشه‌ای در این زمینه ارائه کرده‌اند این بوده که کم کاری فکری در زمینه عدالت اجتماعی یکی از مهم‌ترین عوامل توضیح دهنده این عقب افتادگی است. مومنی ادامه داد: در میان متفکران و اسلام شناسان بزرگ قرن بیستم آیت الله شهید سید محمد باقر صدر، آیت الله شهید مرتضی مطهری و آیت الله شهید محمد بهشتی به طور نسبی، با دقت و اصرار بیشتری در این زمینه کار کردند و دیدگاه‌‌های جامع‌تر و راه‌گشاتری را در این زمینه ارائه نمودند. این اقتصاددان افزود: آن‌چه که از مضمون یادگارهای فکری باقی مانده نشان‌‌‌ می‌دهد که همه در یک رکن کلی که اگر جامعه‌ای تکلیف خود را با عدالت اجتماعی مشخص نکرده باشد دچار هرج و مرج فکری خواهد شد، توافق دارند. وی ادامه داد: یکی دیگر از وجوه مشترکی که هر سه بزرگوار مطرح کردند، این است که در این شرایط هرج و مرج فکری بستر لازم برای رشد علم، عقل و اخلاق فراهم نخواهد شد. مومنی خاطرنشان کرد: آن‌چه که ما با عنوان توسعه مطرح‌‌‌ می‌کنیم و در جهت خلاف آن توسعه نیافتگی با عنوان انحطاط مسلمین توسط اسلام شناسان قرن بیستم خوانده می‌شد، چنین به نظر‌‌‌ می‌رسد کم‌تر متغیرهایی هستند که به اندازه علم، عقل و اخلاق قدرت توضیح دهندگی در زمینه چرایی و چگونگی انحطاط در یک جامعه داشته باشند و ما از نظر اعتقادی یک وظیفه همگانی در این قضیه داریم. این عضو هیات علمی دانشکده اقتصاد علامه طباطبایی گفت: از جنبه نگاه به واقعیت‌‌های موجود ایران در طول تاریخ هم عناصر و معرفه‌هایی وجود دارند که حتی فارغ از دغدغه دینی برای مواجه اصولی با مهم‌ترین مسائل مبتلابه جامعه در طول تاریخ همیشه ما را به این‌که در زمینه عدالت اجتماعی باید جدی کار کنیم، فرا‌‌‌ می‌خواندند. مومنی با بیان این‌که کارهایی که در این زمینه صورت گرفته مسائل توسعه نیافتگی خاص ایران را مورد توجه قرار داده است،گفت: از یک زاویه روی عنصر نابرابری‌‌های ناموجه در ایجاد ناپایداری و توسعه نیافتگی در ایران در همه عرصه‌‌های حیات جمعی تاکید دارند و از طرف دیگر گفته شده که وقتی ما به ساختار جغرافیایی ایران نگاه‌‌‌ می‌کنیم، تنوع اقلیمی بسیار خارق‌العاده و تفاوت‌هایی که در آن بخش بزرگی از اقلیم در این سرزمین از ابتدایی‌ترین مواهب هم محروم هستند، رکن نشان دهنده ساختار جغرافیایی ایران به عنوان یکی از ارکان فعال کردن بسترها و زمینه‌‌های گسترش و تعمیق نابرابری‌‌‌ها است.