از «گورخواب›» تا «کوله بر»؛ واژه هایی به رنگ فلاکت/ امان الله قرایی مقدم: جامعه ایرانی دچار نوعی آنومی شده است
شفقنا نوشت: واژه هایی آغشته به فلاکت. گورخواب، کارتن خواب، لوله خواب، زباله گرد، کوله بر، هر کدام زخمی عمیقتر می زند بر جراحت روح این سرزمین. خبرهایی یک سره ناخوش از شرح حال مردمی که دیر زمانی است شاد نزیسته اند. هر دم آید غمی از نو به مبارک باد این جماعت ناخوش احوال. شنیدن خبرهای بد عادی شده در این بازار مکاره پرخبر انگار. اخباری که چند روزی موضوع داغ همه شبکه های خبری و اجتماعی می شود و بعد به دست فراموشی سپرده می شود در کوران خبر بد بعدی. عده ای این همه را عاملی برای بی تفاوتی مردم در برابر موضوعات مهم اجتماع می دانند که حتی به شکل گیری مطالبات اجتماعی برای پاسخگویی مسوولان نیز لطمه زده است. شهروندان بی تفاوت مسوولان بی تفاوت می آفرینند. مسوولانی که حتی خود را موظف به پاسخگویی در مورد حوادثی که احساسات عمومی راجریحه دار کرده و جان چندین نفر را گرفته نمی دانند.
اما دکتر امان الله قرایی مقدم جامعه شناس نظر دیگری دارد. او در گفت وگویی با اشاره به غلبه مصلحت گرایی و مادی نگری بر زندگی و روحیات انسان و جوامع امروزی، می گوید: بر اساس آنچه سوروکین مطرح کرده ذهنیت فکری و فرهنگی جوامع سرمایه داری ذهنیت حسی و مادی است. به این معنا که افراد به دنبال نفع خود هستند و در این دنیا که همه چیز مادی شده انسان ها کم کم تنها و بی هویت و در نتیجه نسبت به هم بی تفاوت می شوند. این موضوع صرف مختص جامعه ما نیست و این وضعیت رباتی شدن انسان ها در همه جوامع در حال افزایش است.
شیءنگری مشخصه انسان امروزی
وی با شیء نگر خواندن انسان امروزی، تاکید کمی کند: اتفاقا در جامعه ایرانی هنوز بی تفاوتی زیادی مانند جوامع غربی اتفاق نیفتاده و این توجهات اجتماعی را می توان در حوادثی مانند فاجعه پلاسکو مشاهده کرد که چگونه یک همبستگی اجتماعی شکل گرفت که ناشی از احساس ایثار آتش نشانان برای نجات مردم با فداکردن جان خود بود.
این استاد دانشگاه در عین حال به این موضوع اشاره می کند که دنیا، دنیای بی تفاوتی و بی توجهی است و انسان ها مانند ربات از کنار می گذرند، انسان هایی که تنها اندیشه شان حساب بانکی و خانه و سرمایه های شخصیشان است. وی شاهد مثال این ادعا را حوادثی مانند مرگ یک دختر در پل مدیریت و حادثه میدان کاج می داند.
قدم به قدم در سراشیبی
قرایی مقدم با بیان اینکه جامعه ایرانی دچار نوعی آنومی شده است، می گوید: افراد در این جامعه بین ارزش ها و هنجارهای سنتی و مدرن سردرگم هستند. نه توجهی به ارزش های پیشین دارند و نه هنوز ارزش های مدرن برای آنها نهادینه شده است. در نتیجه باید منتظر بود که وضعیت از این هم بدتر و معنویات کمرنگ تر از پیش شود.
وی با اشاره به تمهیدات جوامع پیشرفته برای پیشگیری از فاصله گرفتن انسان ها از یکدیگر، خاطرنشان می کند: در غرب با بروز این خودگرایی و خودخواهی در میان افراد جامعه تلاش شد از طریق اقداماتی مانند فیلم ها، سریال ها، تئاتر، تشکیل گروه های مختلف، ورزش و آموزش و پرورش این فاصله ها کم شود اما در کشور ما چنین دیدگاهی وجود ندارد و تلاشی برای کاهش فاصله بین افراد جامعه و بی اعتمادی هایی که روز به روز افزایش می یابد صورت نمی گیرد.
قرایی مقدم با بیان اینکه بر اساس مکتب شیکاگو در چنین دنیایی انسان ها بین انبوه انسان های دیگر، مجرمان و بزهکاران گم می شوند، ادامه می دهد: در این شرایط خودکنترلی ضعیف است و افراد این حس را دارند که کسی به کسی نیست. به همین دلیل فساد، رشوه، دزدی، اختلاس و انواع آسیب های اجتماعی رشد می کند، همبستگی فامیلی و اجتماعی از بین می شود، هر فرد بر اساس میزان ثروتش سنجیده می شود و شیء سروری شکل گیرد.
تنها راه برون رفت از بحران اجتماعی بی اعتمادی
وی با تاکید بر لزوم برنامه ریزی برای کاهش بی اعتمادی بین افراد جامعه از یک سو و بی اعتمادی مردم و سیستم به یکدیگر از سوی دیگر، می افزاید: در صورت ادامه وضعیت فعلی که پایانی هم بر آن متصور نیست این نگرانی وجود دارد که مردم به سمت درگیری های داخلی بروند. افزایش روزافزون خانه های سالمندان، فرار مغزها، خودزنی دختران، بی بند و باری جنسی و همه مسائلی از این دست نشان دهنده نیاز جامعه به افزایش کنترل و نظارت برای بازگرداندن ارزش های سنتی و کند کردن این روند رو به سراشیبی است.
این جامعه شناس تنها راه برون رفت از این بحران اجتماعی را توجه بیشتر به تاریخ، بازگشت به ارزش های دینی و میهنی و سنت های ملی و مذهبی می داند و تاکید می کند: جوانی که تاریخ خود را نشناسد و هویت تاریخی برایش تعریف نشده باشد نمی تواند در برابر هجمه بی هویتی ها و فردگرایی در دنیای امروزی به درستی مقاومت کند و نسبت به سرنوشت جامعه و کشور خود بی تفاوت خواهد شد.
