اگر ذره‌ای کرامت نفس داریم باید در مقابل سلطه‌ی زبان انگلیسی و امپریالیسم آمریکا بایستیم
شفقنا نوشت: «اوفری ایلانی» روزنامه‌نگار اسراییلی در یادداشتی در وبسایت روزنامه هاآرتص نوشت:
واشنگتن، نیویورک، و شیکاگو تنها شهرهایی نبودند که صدها هزار نفر از ساکنانش به خیابان‌ها آمدند تا اعتراض خود را نسبت به تحلیف رییس جمهور جدید آمریکا ابراز کنند. در لندن، مانیلا، تل‌آویو و ده‌ها منطقه‌ی بین‌المللی دیگر هم تظاهرات برپا شد.
آخرین جمله [ی پاراگراف بالا] شاید یک وصف ساده‌ی واقعیت به نظر بیاید، اما در اصل تاییدی است بر پوچی وضعیت سیاسی دنیا. دانلد ترامپ را شهروندان ایالات متحده آمریکا انتخاب کردند و برای شهروندان ایالات متحده آمریکا هم انتخاب کردند. اما تمام جمعیت کره‌ی زمین - یعنی بیش از ۸ میلیارد نفر آدم، به علاوه تمام گیاهان و حیوانات این سیاره - قرار است پاسوز تصمیمی بشوند که ۶۳ میلیون آمریکایی هوادار او گرفته‌اند. در رویارویی با این بی‌عدالتی چه می‌توان کرد؟
یک گزینه این است که ۴ سال صبر کنیم تا شهروندان آمریکا یک رییس‌جمهور متفاوت را انتخاب کنند. اما حتی اگر چنین چیزی رخ دهد، ماجرا بر همین منوال کنونی ادامه خواهد داشت، یعنی اکثر ما آمریکایی نیستیم و هیچ چاره‌ای نداریم مگر اینکه این واقعیت را بپذیریم که زندگی‌هایمان تا حد زیادی در دست رییس‌جمهوری است که فقط آمریکایی‌ها انتخابش می‌کنند. از نظر بسیاری، ابتذال و هرزگی امپریالیسم آمریکا و پیامدهای مرگبارش هیچگاه تا بدین اندازه آشکار نبوده است. تمام مردمان جهان حالا زیر انگشت شست یک حاکم امپریالیست هستند، زیر دست یک جور سزار، با این وجود که کسی به ما این اختیار را نداده است که به نفع او یا بر ضد او رأی بدهیم، و او حتی تظاهر به این هم نمی‌کند که قرار است کار خیری برای ما بکند. ما هم‌اکنون شاهد ورشکستگی نومیدکننده‌ی دموکراسی در نظام سیاسی بین‌الملل هستیم، که اکثریت مطلق ساکنان جهان را به وضعیت اتباعی فروکاسته است که از حقوق مدنی خود محروم‌اند. حتی کسانی که خود را با آن «آمریکای دیگر» - یعنی آمریکای لیبرال یا رادیکال - معرفی می‌کنند، عملا معتاد به فرهنگ آمریکایی هستند. «جودیت باتلر» و «نوام چامسکی» همانقدر عامل امپراطوری هستند که مسئولان دولت ترامپ.
باید گفت، امپراطوری نوعی از سازمان سیاسی است که متعلق به دوران باستان است. هزارن سال بود که امپراطوری‌ها رایج‌تر از ملت-دولت‌ها بودند. به علاوه، اصل خود-مختاری معایب فراوانی دارد، و در برخی موقعیت‌های خاص شاید امپراطوری‌های چندملیتی ترجیح داشته باشد. حتی اگر امپراطوری آمریکا مشروعیت داشت، زمانی که توی روی اتباعش تف انداخت مشروعیت خود را از دست داد. باراک اوباما، رییس‌جمهور سیاه‌پوستی که خانواده‌ی پدری‌اش از کنیا آمده بودند، بدین دلیل محبوب بود که انتخابش نشان‌دهنده‌ی دموکراتیک شدن امپراطوری آمریکا بود، حتی اگر این دموکراتیک شدن فقط در یک سطح نمادین رخ داده باشد. اما وقتی رییس‌جمهور کشوری که صدها سال است دارایی‌های دنیا را چپاول کرده است در سخنرانی تحلیف خود جرات می‌کند بگوید «ما کشورهای دیگر را ثروتمند کرده‌ایم»، دیگر اغراق نیست اگر این را نوعی اعلام جنگ از سوی امپراطوری بر ضد اتباع خود قلمداد کنیم. جامعه‌ی آمریکا شاید روزی دوباره بتواند سنت لیبرال را به عرصه‌ی قدرت بازگرداند، اما بقیه چه می‌شوند؟
از پس از جنگ جهانی دوم که زمان آغاز امپراطوری آمریکا بود، مردمان و گروه‌ها در سراسر جهان تلاش کرده‌اند با روش‌های مستقیم و غیر مستقیم با حکمرانی آمریکا بجنگند. مثلا، چند سال پیش، برزیل، هند، روسیه، و چین دست به کار شدند تا یک ارز جهانی جایگزین برای دلار آمریکایی ارائه کنند. اما امپریالیسم آمریکایی جلوه‌ی دیگری هم دارد که به اندازه‌ی دلار اهمیت دارد: زبان انگلیسی. همین واقعیت که انگلیسی را یک زبان بین‌المللی «خنثی» قلمداد می‌کنیم نشان می‌دهد که تا چه اندازه سلطه‌ی آمریکا را مثل هوایی که تنفس می‌کنیم چیزی طبیعی می‌دانیم.
برخی‌ها خواهند گفت که انگلیسی متعلق به ایالات متحده نیست و به ما یادآوری خواهند کرد که انگلیسی زبان شیکسپیر، لاک، و بایرون است. اما در صف‌بندی فعلی جهانی، کشورهای انگلیسی زبان اعضای اصلی محوری هستند که ترامپ مشغول ایجاد آن است. حتی پیش از این حر‌ف‌ها هم، در همان دهه‌ی ۱۹۸۰، محور مارگارت تاچر-رانلد ریگان نوک نیزه‌‌ای بود که به زور مدل نئولیبرال را پیش می‌برد. در دوران ریاست جمهوری جورج و. بوش، تونی بلر پایبندترین همدست آمریکا در تجاوز به عراق بود. هم‌اکنون نسخه‌ای از این محور در حال ظهور است که بسیار هولناک‌تر است. هم‌اکنون حرف از ایجاد یک «سپهر انگلیسی تبار» (Anglosphere) در میان است، یعنی ایجاد یک اتحاد نظامی و سیاسی نیرومند بین آمریکا و بریتانیای «ترزا می». در رویارویی با این صف‌بندی، زمان آن رسیده است که به یک خیزش بر ضد زبان انگلیسی فکر کنیم.
در نگاه اول، حرف قابل دفاعی به نظر نمی‌رسد. هیچ زبانی نیست که جای انگلیسی را به عنوان یک زبان بین‌المللی بگیرد. اما یادمان باشد که همین چند دهه پیش، تکثر زبانی فراگیری بسیار بیشتری در جهان وجود داشت. «ماهاتما گاندی» بر ضد زبان انگلیسی می‌جنگید، و معتقد بود «آموختن زبان انگلیسی به میلیون‌ها نفر یعنی به بردگی کشیدن آنها». تا همین چند دهه پیش زبان فرانسوی در فضای دیپلماتیک و فرهنگی زبان غالب بود. در اروپای شرقی مردم به زبان روسی حرف می‌زدند، و ساکنان اروپای مرکزی و جنوبی اغلب زبان دومشان آلمانی بود. ضمن اینکه در تعداد زیادی از حوزه‌های معرفتی، آلمانی زبان علمی محسوب می‌شد. تا پیش از قدرت‌یابی نازی‌ها، کسی فکر جایگزین سازی برای زبان آلمانی حتی به فکرش خطور هم نمی‌کرد.
با این حال، چنین چیزی رخ داد. «یفات وایس» مورخ اسراییلی به شرح بایکوت زبان آلمانی در دانشگاه عبری اروشلیم پرداخته است: در دورانی که هنوز اسراییل به مرحله‌ی حکومت نرسیده بود، بیش از نیمی از اساتید دانشگاه به زبان آلمانی آموزش دیده بودند و اکثر مقالاتشان را هم به همان زبان منتشر می‌کردند. با این حال، در سال ۱۹۳۴ و در جریان مراحل نخستین سلطه‌ی نازی‌ها، مطالعات آلمانی در آن دانشگاه متوقف شد. دانشمندانی که در اورشلیم مستقر بودند، بدون درد و خونریزی راه خود را از زبان آلمانی جدا کردند، و تا پیش از دهه ۱۹۵۰ دیگر بطور رسمی در این دانشگاه تدریس نشد.
آمریکای ترامپ هنوز تبدیل به رایش سوم نشده است، و برای اسراییلی‌های کنونی چشم‌پوشی از زبان انگلیسی بسیار پیچیده‌تر از چشم‌پوشی از زبان آلمانی در دهه ۱۹۳۰ است. با این حال، هنوز امکان مقاومت در مقابل سلطه‌ی جهانی «سپهر انگلیسی زبان» وجود دارد، حتی اگر این مقاومت فقط نمادین باشد. کمترین کاری که می‌توان کرد این است که، با شوق و ذوق کمتری از زبان انگلیسی استفاده کنیم و فرایند تسلط زبان انگلیسی بر ابعاد مختلف زندگی فرهنگی و شغلی خود را تعدیل کنیم. در بسیاری از کشورها، از جمله اسراییل، انگلیسی در گسترش نابرابری نقش دارد: استفاده از انگلیسی باعث تحکیم منزلت گروه کوچکی از نخبگان می‌شود که بچه‌هایشان را به مدارس تابستانی و مدارس خارج از کشور می‌فرستند. زبان انگلیسی، مارک نورچشمی‌های امپریالیسم است.
لازم به ذکر نیست که دیگر قدرت‌های جهانی هم گل بی‌خار نیستند. چین و روسیه دموکراسی نیستند، و آلمان، فرانسه، و برزیل تا گلو در بحران‌های سیاسی فرو رفته‌اند. اما در اوضاع و احوال کنونی، مقاومت در مقابل هژمونی آنگلو-ساکسون دارای ارزش ذاتی است. بسیاری افراد هستند که می‌توانند کم و بیش به زبان‌های دیگر با هم ارتباط برقرار کنند، اما زبان انگلیسی را به عنوان زبان پیش فرض خود انتخاب می‌کنند.
رییس‌جمهور جدید فریاد زد «اول آمریکا!». آمریکا این حق را دارد که چنین سیاستی را اتخاذ کند، اما هر کسی که ذره‌ای کرامت نفس دارد نباید نقش بادمجان دور قاب چین را بپذیرد. عوعوی ترامپ هرچه بیشتر ادامه یابد، خود زبان انگلیسی هم طی سالهای آینده بیشتر لکه‌دار خواهد شد. دور نخواهد بود روزی که مردم صحبت به زبان انگلیسی را کاری قبیح و ناشایست قلمداد کنند.
