«کابوس بی آبی» در گفت وگو با فرجی راد: دولت های ما به روزمرگی افتاده اند

شیما مفیدی راد در شفقنا نوشت: دکتر عبدالرضا فرجی راد، استاد ژئوپلیتیک و مدیر گروه جغرافیای دانشگاه علوم تحقیقات که در طرح بلندمدت خود برای بحران آب با تأکید بر لزوم بهره گیری از دانش متخصصان خارجی و تکنولوژی پیشرفته در این باره، اعتقاد دارد که «باید آب دریاها را به چاله های داخلی بیاوریم»، در بخش دوم گفت وگوی خود با شفقنا بیشتر چالش های ایران با همسایگانش در حوزه آب را مورد توجه قرار داده است و می گوید: اگر به منطقه شمال شرقی ایران توجه نشود، به تدریج بحران ساز خواهد شد.

بخش اول گفت وگوی شفقنا با دکتر فرجی راد را در اینجا بخوانید.

با توجه به میان رشته ای بودن بحث آب و اهمیت آن در مقطع فعلی برای کشورمان، به نظر می رسد مهم ترین نیاز فعلی ایران، تشکیل هر چه سریع تر مجموعه ای از محققان در رشته های مرتبط مختلف از ژئوپلیتیک گرفته تا کشاورزی و عمران و محیط زیست است تا به ایده علمی مشترکی برای حل مسایل فعلی آب و چالش های جدی بحران آب رسیدگی کنند…

فرجی راد: درست است؛ ما باید کانونی برای برنامه ریزی استراتژیک آب در ایران داشته باشیم. آنچه امروز به نام وزارت نیرو، آب و برق در کشور وجود دارد، بیشتر مترصد آن است که چطور آب مورد نیاز مردم را تأمین کنیم، قبض دهیم و سد بسازیم، در حالی که کار اصلی ما در این زمینه باید تحقیق باشد. همانطور که شما گفتید، از همه متخصصان آب اعم از زمین شناسان، مهندسان عمران، آب، جغرافیا، کشاورزی و مهم تر از همه متخصصان خارجی باید در این زمینه استفاده شود. عجله هم نباید کرد، البته در رابطه با مسأله کوتاه مدت باید عجله کرد و دانشمندان خودمان هم می توانند با کسب تجربیات دیگران به سرعت در این باره اقدام کنند، اما برای بحث میان مدت و دراز مدت باید یک کار علمی بزرگ انجام داد و یک طرح و استراتژی ملی را تهیه کرد که ممکن است بر فرض پنج سال طول بکشد.

از چند دهه پیش نسبت به این بحران هشدار می دهند، چرا تا امروز در مورد تشکیل چنین کانونی از متخصصان با محوریت برنامه ریزی استراتژیک آب در کشور تشکیل نشده است؟

فرجی راد: آن بستگی به دولت ها دارد و متأسفانه دولت های ما به روزمرگی افتاده اند. دولت فعلی که پول نداشته، شاید هم تجربه اش را ندارند یا به ذهنشان نمی رسد و حداقل می توانستند برنامه ریزی کنند. برنامه ریزی که هزینه چندانی ندارد. می توانست بر فرض با ۵۰۰ میلیون دلار برنامه و طرحی تهیه کند، در طول دو سه سال تغییرات لازم را در آن داشته باشد و متخصصان خارجی را نیز به کار گیرد. دولت قبل هم که چندان به دنبال این گونه اقدامات نبود و بیشتر حرف و حدیث و شعار را دنبال می کرد که آب کجا را به کجا می بریم و چندان استراتژیک به این موضوع فکر نمی کرد. دولت های پیشین هم شاید مقصر هستند؛ در آن دوره ایران تا این حد با این بی آبی و کاهش آب های زیرزمینی مواجه نبود. شاید بخش عمده ای از آب ها را در دولت قبل یعنی در ۱۲-۱۰ سال گذشته از دست داده ایم که بی مهابا اجازه می دادند هر کسی هر کاری می خواهد انجام دهد، چاه بزند و هر میزان آب برای کشاورزی استفاده کند و هیچ کنترلی در کار نبود. ناگهان متوجه شدند که زمین در بسیاری از نقاط در حال نشست است و با بررسی های انجام شده متوجه شدند آب های زیرزمینی از ۵۰ تا ۱۵۰ متر در مناطق مختلف کاهش یافته و باعث نشست زمین شده است. بیشتر هم در حال تحقیق هستند و به ارزیابی بهتری می رسند. باید علم را دست کم نگیریم زیرا تکنولوژی امروز دنیا مشکلات بسیاری را حل کرده است.

شما عملکرد ضعیف در مورد بحث آب را به دولت ها نسبت می دهید، اما درست آن نبود که آب در سطح کلان تری مورد توجه قرار بگیرد و با آمدن و رفتن دولت ها برنامه ریزی و توجه استراتژیک به آن مسیر خود را برود و تحت تأثیر روی کار آمدن دولت های مختلف از مسیر خود خارج نشود و همه دولت ها موظف به پرداختن به آن باشند؟

فرجی راد: بله! همین طور است. این موضوع باید در کشور تبدیل به قانون شود و در مجلس و سطح بالای کشور و شورای امنیت ملی به تصویب برسد چون مسأله امنیتی است. اگرقانونی در سطح ملی و برای نجات کشور تصویب شود و بخواهند برای بهبود وضعیت آینده کشور، برنامه ریزی درستی داشته باشند و با جمعیتی که بیشتر خواهد شد، پیشرفت کشور در آینده و توسعه یافتگی ایران نیز منوط به همین است و دولتی که بخواهد تغییری در مسیر ایجاد کند یا نادیده بگیرد و آن را متوقف کند، این عمل آن باید یک عمل خائنانه و مجرمانه تلقی شود و آن دولت باید به سیستم قضایی پاسخگو باشد. نباید خود علم و تکنولوژی را دست کم بگیریم. علم ما در ایران تا حدی کهنه است و محققان ما در رابطه با آب تا حدی سنتی فکر می کنند و همه راهکارها را می خواهند بگویند نمی شود. بر فرض اگر آب را این منطقه بیاورید، اکوسیستم را بر هم می ریزد و … . باید از تجربیات دیگران هم استفاده کرد، شاید این راهکارها امکانپذیر باشد. اگر از تکنولوژی های امروز دنیا استفاده کنیم، در کوتاه مدت و در میان مدت به سرعت به نتیجه می رسیم و مشکل فعلی کشور حل می شود. در دراز مدت نیز برای جهش کشور، موفقیت هایی به دست می آوریم. یکی از مشکلات مرتبط با محیط زیست در کشور ما آن است که ۸۰ میلیون جمعیت به مناطق خاصی از جغرافیای کشور یعنی البرز، زاگرس و پایکوه ها فشار وارد می کند، در حالی که در ساحل خلیج فارس و بیابان های مرکزی و شرقی ایران، جمعیت نیست. آیا آب و هوا در مناطقی که اشاره کردم بدتر و کم آب تر است تا مناطق جنوبی خلیج فارس؟ کشور امارات، کم آب تر و دارای اقلیم بدتر است یا این مناطقی که در کشور ما مسکونی نیست یا یک درصد جمعیت کشور در آنجاست؟ پس می شود کاری انجام داد. آنها از تکنولوژی، تجربیات خارجی و علم جدید استفاده کردند. ما متکی شدیم به اینکه چهار نفر استاد دانشگاه را در جلسه ای دعوت کنیم و بگوییم که آب بحران دارد و همه هم یک نظر متفاوت دهند و در آخر هم دعوا کنند که حرف من درست بود و شما در فلان زمینه اشتباه کردید و علیه همدیگر در روزنامه ها، سایت ها و جلسات حرف بزنند. این راه حل نیست، بلکه حتما باید از تجربیات و علم جدید استفاده کرد. ما در ایران کمی سنتی فکر می کنیم و علم ما هم متعلق به ۱۵-۱۰ سال پیش است. البته حتما جوان هایی هستند که رفته اند و آخرین درس ها را فرا گرفته اند، اما از آنها استفاده نمی شود. استفاده از این جوان ها و به کارگیری آنها باید توأم شود با دانش جدیدی که در دنیا مطرح است. نباید ترسید، باید متخصصان خارجی را در جلسات شرکت داد و برای هر سه مقطع کوتاه مدت، میان مدت و دراز مدت از آنها بهره گرفت، تا زمانی که خودمان این اطلاعات را به دست آوریم. در آن زمان دیگر نیازی به نیروی خارجی نیست. البته در همان زمان هم باید مطالعه کرد و دانشمندان و جوانان ما آخرین دستاوردها را به زبان خارجی استفاده کنند و در کشور خود برای توسعه به کار گیرند. با طرح ها و برنامه هایی که برای آب ارائه شد، تنها مشکل کشور در زمینه آب حل نمی شود بلکه توزیع جمعیت صورت می گیرد.

در جنوب خلیج فارس چندین شهر شبه جهانی مثل دوبی، دوحه، شارجه، جده و مسقط درست شده است که روز به روز هم در حال پیشرفت هستند و آب و هوای آن نیز از مناطق شمالی خلیج فارس چند درجه گرم تر است، پشتوانه ای هم به نام سلسله جبال البرز و زاگرس ندارد. این در حالیست که در شمال خلیج فارس دو هزار کیلومتر ساحل اما اغلب بدون انسان مشاهده می شود. یک بندرعباس را داریم و خارک که آن را هم در سال ۱۳۵۱ وقتی قیمت بالا رفت، ایتالیایی ها به بندرعباس آمدند و در آنجا اسکله زدند تا بتوان گندم و محصولات بیشتری وارد کرد، نه اینکه صادر کنیم و امروز توسعه یافته است. چرا ما نتوانیم از این آب دریا استفاده کنیم و تعدادی شهر شبه جهانی مثل جنوب خلیج فارس بزنیم و بخش میلیونی از جمعیت کشور به اینجا منتقل شوند. نه با زور بلکه با سرمایه گذاری، ایجاد شرکت و اشتغال زایی در آن مناطق. از آب دریا استفاده کنند و دستگاه های بزرگ آب شیرین کن را با استفاده از تکنولوژی خارجی به کار بگیرند. باید این تکنولوژی را مثل تکنولوژی هسته ای بومی کرد. اینها مسایلی است که در میان مدت، دولت باید روی آن فکر و برنامه ریزی کند. با این کار حداقل یک چهارم جمعیت کشور به جنوب منتقل می شود. چنان که در جنوب خلیج فارس این کار انجام شد و جمعیت عظیمی از مهاجر از کشورهای دیگر به آنجا می روند و کار می کنند. امروز در اکثر این کشورها تعداد مهاجرین بیشتر از مردم بومی است؛ ما می توانیم همان تجربیات را به کار بگیریم، با تکنولوژی بومی شده برای ایجاد دستگاه های آب شیرین کن از آب شور دریا استفاده کنیم و این مهاجرت را درون خاک کشور خود انجام دهیم. باید کارخانه ها و شرکت هایی برای تولید دستگاه های آب شیرین کن با وسعت و اندازه های مختلف ایجاد کرد که نه تنها در داخل بلکه به عنوان یک صادر کننده در این زمینه عمل کنیم. ما در تکنولوژی هسته ای احساس نیاز کردیم، رفتیم و به دست آوردیم؛ در زمینه آب نیز وقتی احساس نیاز کنیم باید برویم و آن را به دست آوریم.

در مورد بحث آب در داخل کشور راهکارهایی ارائه دادید و شاید برخی افراد این راهکارها را خوشبینانه تلقی کنند، اما درباره مباحث …

فرجی راد: این برنامه است. افراد بسیاری معتقدند که من خوشبینانه صحبت می کنم، اما آنهایی که به من منتقد هستند و می گویند خوشبینانه صحبت می کنی، کوتاه مدت فکر می کنند و با این نگاه به موضوع می پردازند که همه چیز از دست رفته است، باید سریع همه مسایل حل شود و باید با امکانات موجود باید مسایل را حل کرد. نه با امکانات موجود، نمی شود زیرا سرمایه نیست، آب و هوا خشک است و آب کم است و از تجربیات خارجی و تکنولوژی ها نیز استفاده نمی کنیم. امروز آینده پژوهی یک علم است؛ باید یک آینده نگری نسبت به مسایل داشته باشید و این را بدانید که تکنولوژی امروز در ۲۰ سال آینده کاملاً دگرگون می شود و به شما ابزارهایی می دهد که صدها کار بیشتری را می توانید انجام دهید. آینده پژوهی یعنی در تکنولوژی و علم امروز نمانید؛ باید این هنر را در آینده پژوهی داشته باشیم که یک برآورد تقریبی داشته باشید که در ۵ تا سی سال آینده، تکنولوژی حول و حوش چه زمینه هایی است و برنامه ریزی ها هم بر اساس آن تکنولوژی باشد. اگر بخواهیم ایران کشور پیشرفته ای مثل کره، ژاپن و حتی بعضی کشورهای همسایه باشد، باید آینده پژوهی و برنامه کوتاه مدت، میان مدت و همچنین دراز مدت داشته باشیم. اگر تنها به برنامه درازمدت فکر شود، همین آبی هم که داریم تمام می شود و دچار بحرانی می شویم که ابتدای صحبت گفتید.

بله! علاوه بر بحث های داخلی، ایران در حوزه مسایل آبی با مشکلاتی دیگر نیز با کشورهای همسایه رو به روست. مشهد و خوزستان را دو کانون بحران جدی در مسایل آبی می دانند که مرتبط با کشورهای همسایه و نوع تعامل با آنها در حوزه آبی می شود. چه بر سر مشهد و خوزستان خواهد آمد و امروز چه باید کرد که قصه هیرمند و سیستان در مشهد و هریرود ما تکرار نشود؟

فرجی راد: مشهد چندان از امکانات سلسله جبال البرز استفاده نمی کند. در قدیم خراسان بود و به عنوان یک منطقه خوش آب و هوا شناخته می شد. وقتی اعراب وارد ایران شدند، دسترسی مناطق شمالی ایران به خاطر ارتباط البرز سختی بسیاری داشته است یعنی کسی این مناطق شمالی مثل استان های فعلی مازندران و گیلان را نمی شناخت و محیط بسته ای بود که مردم، ارتباط چندانی هم با بیرون نداشتند. در حالی که خراسان بزرگ که مشهد امروز یا خراسان ما بخش جنوبی آن بوده است، رودخانه های بزرگی مثل سیحون و جیحون داشت و تمدن ساز بودند. اعراب هم که به ایران آمدند، همه به این منطقه مهاجرت می کردند که آن را خوش آب و هوا می دانستند و طراوت و باغ و … بسیار داشت.

چون در آن زمان افغانستان از ایران جدا نبود.

فرجی راد: بله! امروز هم هنوز برخی میوه های مشهد معروف هستند. امروز خشکسالی روی این استان هم اثر گذاشته است. علاوه بر آن جمعیت منطقه شمال شرقی ایران به دلیل حضور مرقد امام رضا(ع) زیاد هم هست، مهاجرت هم به آن منطقه صورت می گیرد و گردشگر مذهبی هم رو به افزایش است. اگر به منطقه شمال شرقی ایران توجه نشود، به تدریج بحران ساز خواهد شد چون چندان سدی هم نمی توان در آنجا تأسیس کرد.

این توجه به مناطق شمال شرقی کشور باید چگونه باشد تا از بحران سازی آن پیشگیری شود؟

فرجی راد: بخشی باید در برنامه کوتاه مدت از جمله صرفه جویی و آموزش و تصفیه آب و دوباره در اختیار امور کشاورزی قرار دادن حل شود و به راه حلی مربوط است که برای کل کشور داده می شود. شمال شرقی ایران به دریا وصل نیست و مشکل بیشتری دارد و آن اینکه از آب شور دریاها که می تواند به شیرین تبدیل شود، نمی تواند استفاده کند، اما در میان مدت برای مشهد می توان یک برنامه ریزی کرد. کشوری به نام افغانستان و در بالای افغانستان نیز کشوری به نام تاجیکستان داریم. امروز در دنیای جهانی شدن همه پدیده ها از جمله آب و سیاست، هیدروپلیتیک و روابط بین الملل و فرهنگ بهم پیوند می خورد. جمعیت مشهد رو به افزایش است به ویژه با توجه به اینکه در فکر قطارهای سریع السیری به شمال شرقی و مشهد هستند که ظرف چهار یا دو ساعت به مقصد برسد. باید وضعیت آب مشهد را بررسی کرد؛ درست هم هست و از امروز باید برای آن راهکار ایجاد کرد.

راهکار چیست؟

فرجی راد: در اینجا گذرگاهی به نام افغانستان داریم؛ شما در سایت خودتان چقدر مقاله در رابطه با افغانستان می نویسید؟

ما یک صفحه افغانستان داریم که صرفاً به مسایل افغانستان می پردازد.

فرجی راد: خوب است، اما در نگاه کلی کم است. در مورد افغانستان نمی نویسند، در حالی که اهمیتی که این حوزه از نظر فرهنگی و حوزه تمدنی ایرانی دارد، به همان اندازه حوزه تمدنی اسلامی که در غرب کشور یعنی تا مدیترانه، عراق و سوریه و لبنان است. باید افغانستان، تاجیکستان و ازبکستان را نیز مورد توجه قرار داد. آب به این بخش پیوند دارد، اگر در کشور این مناطق نیز مورد توجه قرار بگیرند، می توان مشکل آب مشهد را در میان مدت و دراز مدت حل کرد.

چطور؟ وقتی درخواست های وزارت خارجه ایران در این زمینه از طرف آنها نادیده گرفته می شود…

فرجی راد: آن آب با مشهد ارتباط ندارد. آب هیرمند…

هیرمند نه! منظور چالش آبی هریرود…

فرجی راد: برایتان مثالی می زنم. ایران، امروز محصولی به نام گاز و آسیای مرکزی مثل تاجیکستان و قرقیزستان آب دارد. چطور می توان لوله نفت را که هیچ بخشی از آن هم نباید نشت کند، از جنوب به مناطق مختلف کشور کشیده می شود، لوله گاز از جنوب به ترکیه کشیده می شود و حتی می خواهند تا اروپا هم کشیده شود، اما نمی توان کمتر از هزار کیلومتر لوله آب از تاجیکستان با عبور از افغانستان به خراسان و شمال شرقی کشور کشید؟ این موضوع در روابطی دو جانبه و چند جانبه و با هماهنگی و همگرایی بین کشورها و با استفاده از فرهنگ و ژئوپلیتیک تمدنی به دست می آید. آنها گاز نیاز دارند، شما به قیمت روز گاز بدهید؛ شما آب نیاز دارید، آب به قیمت روز بگیرید.

قبول دارید که این مبحث در مرحله اجرایی که قرار می گیرد، پیچیده تر می شود و با موانع و چالش های بیشتری روبه رو می شویم؟

فرجی راد: من معتقدم اگر اروپا با این مشکل روبه رو بود، این کار را انجام می داد.

چه عاملی باعث می شود که ما نتوانیم؟

فرجی راد: من نمی گویم کوتاه مدت، می گویم میان مدت و درازمدت. در کوتاه مدت همان طرحی است که گفته شد و در همه مناطق کشور باید اجرا شود.

چرا ما تا امروز نتوانستیم این اقدامات را انجام دهیم؟

فرجی راد: نتوانستیم. دولت هایمان نتوانستند. نمی توان گفت این دولت یا آن دولت یا حتی رژیم قبل؛ اتفاقی است که رخ داده است.

مساله اینجاست که دلیلی که افغان ها برای بستن آب ذکر می کنند، کم آبی است و اینکه خودشان به این آب نیاز دارند.

فرجی راد: ما نمی خواهیم از افغانستان آب بگیریم؛ ما می خواهیم پول ترانزیت آب را هم به افغانستان بدهیم. در اثر عبور لوله آب از آنجا ژئوپلیتیک افغانستان نیز اهمیت پیدا می کند. همچنان که اگر بر فرض لوله گاز ترکمنستان از ایران به جنوب برود یا لوله نفت قزاقستان از ایران عبور کند، ایران هم سهم و درصدی از آن می گیرد و هم ژئوپلیتیک کشور اهمیت پیدا می کند. امروز لوله نفت عراق به ترکیه می رود و همین امر اهمیت ژئوپلیتیک ترکیه را افزایش داده است. ترکیه هم به خاطر اجازه دادن به عبور این نفت، یک چهارم پول نفت را می گیرد. اگر آب هم بخواهد از افغانستان بگذرد، خود این کشور نیز اگر بخواهد، می تواند این آب را بخرد، به همان اندازه ای که ایران پول می دهد. این مسایل باید در مذاکرات دوجانبه و چندجانبه با جدیت و علاقه و از سوی دو طرف مورد مذاکره قرار بگیرد، به طوری که هر دو منفعت ببرند. اگر شما چیزی را می گیرید، باید چیزی را هم بدهید و طرف مقابل هم احساس کند که ضرر نکرده است. در یک همگرایی منطقه ای می توان به این نتیجه رسید که باید به همدیگر کمک کرد و این کمک ها می تواند با یک برنامه ریزی، امنیت آتی ما را فراهم کند.

این طرح چه باید باشد؟

فرجی راد: می توان یک همگرایی کشورهای فارس زبان را ایجاد کرد و درون آن از آموزش، موسیقی، فرهنگ و … باشد تا گسترش فعالیت های اقتصادی که آب، نفت و گاز هم در آن قرار بگیرد. ما حاضر نیستیم از بعضی مسایل کوچک بگذریم که مناسبات چند کشور منطقه را دچار بحران می کند و به کارهای بزرگ و عظیمی بپردازیم.

چگونه مسایلی؟ از چه چیزهایی باید عبور کرد تا بتوان به کارهای بزرگتری در حوزه تمدنی ایرانی پرداخت که به حل مساله آب نیز بیانجامد؟

فرجی راد: باید توجه کرد که مردم و دولت های منطقه به چه مسایلی حساس هستند؛ آنها هم باید فکر کنند که ما به چه مسایلی حساس هستیم. باید این مسایل را طی مذاکراتی حل و فصل کرد و اصل را بر همگرایی، پیشرفت، توسعه، کمک به یکدیگر و احیای گذشته خوب بگذاریم. بر این اساس آب هست، اما مرز وجود دارد و این آب باید از مرز بگذرد. این آب در کشوری به نام تاجیکستان و قرقیزستان است، اما فاصله تاجیکستان تا مشهد بسیار کمتر است تا خلیج فارس، بنابراین با یک برنامه ریزی میان مدت و دراز مدت می توان موضوع را حل کرد. ضمن اینکه یک استراتژی ملی آب باید تهیه شود، هر منطقه ایان هم باید برنامه ریزی خاص خود را داشته باشد. به طور مثال در منطقه مغان و شمال غرب کشور باید برنامه ریزی کرد که از ارس بهتر استفاده کنیم اما ارس که به خراسان جواب نمی دهد. در یک آمایش سرزمینی و ملی که آب هم بخش کوچکی از آن است، باید مشخص کرد که کجا می تواند آب مورد نیاز آن مناطق را تأمین کند که تاجیکستان است. این کشور به چه نیاز دارد؟ گاز. آن موقع گازت می تواند به چین هم برود. تاجیکستان و قرقیزستان همسایه های چین و چین هم بزرگ ترین مصرف کننده انرژی دنیاست. در نتیجه اگر آب می گیرید، هم سودی برای شما دارد و هم برای آنها دارد، شما هم سود بزرگتری می برید و گاز خود را می فروشید. رقابت در زمینه گاز بسیار فراوان است و در آینده هم این رقابت با همسایه ها بیشتر خواهد شد. قطر، روسیه، ترکمنستان و کردستان عراق گاز دارند و همه اینها رقیب هستند. این باید ترکیبی باشد و بر فرض گاز برود و آب بیاید که در همگرایی و دوستی به دست می آید. نباید این گونه دست روی دست گذاشت؛ بیرون از مرز کشور را هم می توان نگاه کرد و با یک دیپلماسی قوی و همگرایی با کشورهای منطقه می توان به نتیجه رسید. ممکن است آنچه مطرح می کنم، بعضاً مورد تعجب قرار بگیرد، اما من صحبت از برنامه ریزی میان مدت و درازمدت می کنم. در کوتاه مدت که همان سه موضوعی که ارائه شد یعنی آموزش، صرفه جویی و استفاده از آب مصرفی به صورت تصفیه فاضلاب و دوباره آن را برگرداندن به چرخه طبیعت باید صورت بگیرد. در میان مدت از حالا باید در قالب استراتژی ملی با نگرش منطقه گرایی برنامه ریزی کنیم. این مربوط به منطقه شمال شرقی بود. پایین تر به استان سیستان و بلوچستان می رسیم که آب هیرمند به آنجا می ریزد. ایران در سال ۱۳۵۲ قراردادی با افغان ها دارد که بر اساس آن افغانستان باید میزان آب تعیین شده را به ما بدهد. این قرارداد باید محترم شمرده شود و افغان ها باید این حق آبه را به ایران بدهند، اما یک واقعیت را هم باید در نظر گرفت که جمعیت افغانستان و خشکی اش افزایش یافته است و از سال ۱۳۵۲ تا به امروز اقلیم به صورت گسترده تغییر کرده است. آیا آن میزان آبی که ما امروز می خواهیم وجود دارد؟ حتما باید افغانستان تا جایی که می تواند حق آبه ایران را بدهد.

مسأله این است که بحث رودها در حوزه حقوق بین الملل، بیشتر حالتی توافقی دارد و دارای قاعده مشخصی نیست.

فرجی راد: در گذشته در همین تهران یا حتی قم در زمستان، یک متر برف می آمد، اما امروز وضعیت به گونه ای دیگر است. این آب و هوا روی مناطق آن طرف مرزهای ایران هم اثر گذاشته است. قبول کنید که آب هیرمند هم کم شده است، اما در عین حال افغانستان باید به این قرارداد احترام بگذارد. اگر او احترام نگذارد، ممکن است ایران هم به قراردادهای دیگر احترام نگذارد. نمی گوییم افغانستان هیچ آبی مصرف نکند و همه را به ما بدهد، اما بر اساس میزان آبی که توافق شده و بر اساس میزان آبی که کم شده، حق آبه ما را بدهد.

اینکه سیستان، امروز از دریافت حق آبه هیرمند محروم شده است به نوعی کوتاهی دستگاه دیپلماسی ماست؟

فرجی راد: نه! می دانم که دستگاه دیپلماسی ما در حال مذاکره است و امروز هم مشکلاتی وجود دارد، اما قبول کنید که آب هم کم شده است و افغان ها این را بهانه می کنند و نمی خواهند آن میزان آبی که می توانند را به ما بدهند.

در این شرایط، چطور باید آن همگرایی منطقه ای مورد اشاره تان را محقق کرد؟

فرجی راد: باید اعتمادسازی کرد. در این همگرایی، نمی توان فقط انگشت روی هیرمند گذاشت. باید در بستری شروع به مذاکره و ابتدا یک چارچوب را تعیین کرد. امروز افغانستان می گوید آبی ندارد که به ایران هم بدهد، اما باید با مذاکره این اعتماد را ایجاد کنیم که می دانیم که آب نسبت به سال ۱۳۵۲ کم شده است، اما با حقی که داریم تا حدی از این آب به ما می رسد، که شما آن یک مقدار را هم نمی دهید. در نتیجه باید در زمینه فرهنگی، اقتصادی و امنیتی در چارچوب و قالبی، همگرایی منطقه ای را ایجاد کردم که بحث مفصلی در مورد آن و طرحی درباره همگرایی منطقه ای دارم که در مجالی دیگر می توان به آن پرداخت. در استان سیستان و بلوچستان باید ضمن توجه به این قرارداد و صحبت با دوستان افغان، یادمان نرود که اگر آب هیرمند را هم بگیریم مشکل حل نمی شود، اما استان سیستان و بلوچستان به دریا وصل است. آن حق آبه را در حد مطلوب باید گرفت و چاله های جازموریان باید پر شود. باید اصل کار را بر این پایه گذاشت که از دریا استفاده کنیم و مهم تر از همه جمعیت باید به آنجا برود. باید در سطح وسیع از آب دریا استفاده کرد و چند شهر شبه جهانی مثل چابهار، زاهدان و … در ساحل و زاهدان ساخت تا جمعیت به آن مناطق برود. باید راه های ارتباطی درست کرد و آب را در سطح وسیع تصفیه کرد و در اختیار صنعت، مردم و کشاورزی قرار داد. مهم تر از همه، آب فاضلاب باید تصفیه شود و به طبیعت بازگردانده شود. باید یک برنامه توسعه ای برای کشور داشت. حیف است این استان با این وسعت که به دریا هم وصل است، اما جمعیت محدودی در آن جا داده ایم. با توسعه تدریجی باید جمعیت چند میلیونی مهاجرت کنند. باید طرح بزرگی داشت که تمام ساحل از گواتر در منتهی الیه شرقی استان تا خرمشهر در منتهی الیه خلیج فارس را در بر بگیرد تا آن ساحل را با ایجاد شهرهای شبه جهانی گسترش داد و جمعیت مهاجرت کنند و برای تأمین آب هم به نحو مطلوب از دریا استفاده شود. در کنار آن مثلاٌ آب شیرین کارونی که به دریا می رود را هم نباید اجازه داد وارد دریا شود و بخشی از آن را باید استفاده کرد. امتیاز مهاجرت جمعیت قابل توجهی به مناطق ساحلی این است که به مناطق مرکزی ایران، شمال شرقی مثل خراسان و شمال غربی فشار نیاید. در حال حاضر جمعیت در غرب کشور متراکم شده است و فشار شدیدی به محیط زیست وارد می کند. این جمعیت وقتی می بیند که زندگی بهتر و شیک تری در جنوب کشور خواهد داشت، به محیط زیست تهران و همچنین مشهد، تبریز، اردبیل و جاهای دیگر هم کمتر فشار وارد می شود.

اگر مطلبی باقی مانده است، بفرمایید.

فرجی راد: در ذهن ما ایرانی ها این است که آبی نیست ما بخوریم و ممکن است در آینده، کشاورزی نداشته باشیم و … . من آب را مبنای توسعه ملی می دانم یعنی باید ایران را به یک کشور پیشرفته تبدیل کرد. باید برای آب یک برنامه ریزی کرد که ایران را به یک کشور پیشرفته تبدیل کنیم.از قِبَل این برنامه و استراتژی ملی که برای توسعه هست، به آب آشامیدنی و کشاورزی مکانیزه هم می رسیم، اما آب را صرفاً برای خوردن و کشاورزی نباید مورد توجه قرار داد. آب را برای توسعه ملی هم باید در نظر گرفت. برای توسعه ملی نیز باید از وجب وجب خاک این کشور استفاده کرد و جمعیت را به طور متوازن توزیع کرد یعنی باید آب را به همه جای ایران برد. یک جا آب را از کوه البرز و یک جا از زاگرس و جای دیگر آب مورد نیازش را از دریای خزر و جای دیگری از خلیج فارس و دریای عمان تأمین کند. در طولانی مدت نیز حتی می توان از چاله های داخلی که پر آب کرده ایم، استفاده کنیم و با استفاده از آب همین دریاچه ها جمعیت به آن بخش ها مهاجرت کنند و کارخانه ها و شرکت های مدرنی تأسیس کنند. حتی نمکی که دستگاه آب شیرین کن بیرون می دهد را می توان تصفیه کرد و به صورت حبه هایی هم در داخل مصرف یا صادر کرد. باید با توجه به علم آینده پژوهی و آینده نگری یک دید وسیع و باز نسبت به آینده کشور داشت. دائم بر سر خود نزنیم که آب نیست؛ در جنوب خلیج فارس، وضعیت اقلیمی همه از لحاظ آب و هوایی و اقلیمی بدتر از ماست، اما هیچ کدام هم فریاد نمی زنند، مقاله هم نمی نویسند بلکه مدیریت می کنند و از تجربیات و تکنولوژی استفاده می کنند و امروز وسط دریا نخل کاشته اند. حال ممکن است کسی بگوید جمعیت ما ۸۰ میلیون و جمعیت آنها سه میلیون است. بله! اما شما دریایی از آب هم دارید که هدر می دهید. آنها هیچ چیز ندارند. البرز و زاگرس دریایی از آب به ما می دهد که بخش بسیاری از آن را هدر می دهیم و آب مصرفی را هم به چرخه طبیعت برنمی گردانیم. ما متخصصان و مهندسان خوبی داریم که آنها ندارند و تنها باید از نیروهای خارجی استفاده کنند.