سامانه با دوام ، راهی برای تقویت سرمایه اجتماعی
- اصلاح‌طلبان بنا به دلایلی که در ادامه می‌آورم، ناگزیرند در چارچوبی جناحی به فعالیت انتخاباتی بپردازند. شکاف‌های اجتماعی که موجد تفاوت باورها، دغدغه‌ها، اولویت‌ها و مطالبات می‌شود، در جامعه ما چندگانه است. بر خلاف جوامعی که دو شکافی هستند که در قالب دو حزب عمده تبلور می‌یابد، جامعه ما چند شکافی است. شکاف‌های قومی، مذهبی، طبقه‌ای، مرکز/پیرامون و غیره در جامعه ایران همگی بستر تفاوت‌های عمده در مطالبات را فراهم می‌آورد و بر همین مبنا می‌توان گفت که علی‌القاعده جامعه ما باید چند حزبی باشد. با این حال، در حال حاضر و با توجه به صفحه شطرنج نیمه بازی شده سیاست ایران، مهم‌ترین شکاف در جامعه ما دموکراسی‌خواهی و اقتدارگرایی است. بر این اساس، دو اردوگاه عمده اصلاح‌طلبان و اصولگرایان در صحنه سیاست فعال هستند که البته، هر کدام در درون خود شکاف‌های اجتماعی متعددی دارند. به عبارت دقیق‌تر، علی‌رغم وجود شکاف‌های اجتماعی فعال چندگانه، شکاف اثرگذار دموکراسی‌خواهی و اقتدارگرایی است که گروه‌های سیاسی متفاوت را در مقابل هم آرایش می‌دهد. لذا، گرچه درون اصلاح‌طلبان شکاف‌های مهمی وجود دارد که شاید روزی با تغییر عرصه سیاست، آنها فعال‌تر و اثرگذارتر باشند، اما، در حال حاضر، این گروه‌های متعدد سیاسی که نماینده شکاف‌های متخلفی هستند، لازم است در چارچوب شکاف دوگانه مذکور فعالیت کنند. گرچه به هیچ وجه چنین فکر نمی‌کنم که احزاب سیاسی کنونی در جامعه ما دقیقاً شکاف‌های مشخصی را نمایندگی می‌کنند اما، وجود این تفاوت‌ها هم قابل انکار نیست. در هر صورت، بحث این است که قوت شکاف دموکراسی‌خواهی و اقتدارگرایی چنان است که ضروت دارد، در قالب این شکاف، برنامه‌ریزی و عمل کرد. مشخص است که تا زمانی که نتوان بر اساس اصول دموکراتیک به فعالیت انتخاباتی پرداخت، نقش احزاب نیز در عرصه انتخابات کمرنگ است. به همین دلیل، بر فرض وجود احزاب اصلاح‌طلبی که نمایندگان مشخص شکافی اجتماعی باشند، فعالیت‌های انتخاباتی آنها در مقابل رقیبی که قائل به دموکراسی نیست، چندان میسر نخواهد بود. در نتیجه، باید گفت که علی‌رغم وجود شکاف داخلی در اصلاح‌طلبان تا زمانی که بستر برگزاری انتخاباتی کاملاً آزاد فراهم نباشد، آنها (ما) مجبورند که در قالب جناح عمل کنند. جناحی که بر شکاف دموکراسی‌خواهی و اقتدارگرایی منطبق باشد. به علاوه، باید در نظر داشت که چه خوشمان بیاید و چه نیاید، احزاب در ایران چنان قدرتی ندارند که بتوانند به تنهایی از پس برنامه‌ریزی، سیاستگذاری و پیروزی در یک انتخابات برآیند. در ضمن، جوامع دارای شکاف‌های متعدد، ناگزیر به ائتلاف در سطح سیاسی هستند. همچنین، این نکته را نیز نمی‌توان نادیده گرفت که بنا به دلایلی که موضوع این نوشتار نیست، در عرصه سیاسی ایران، چهره‌های مؤثر غیر حزبی، نقش کلیدی دارند. این افراد از یک سو، توان اثرگذاری‌ای بر جامعه دارند که نمی‌توان فرصت وجودشان را نادیده گرفت و از سوی دیگر، گاه بی‌توجهی به برخی افراد می‌تواند دلخوری‌های مخربی را موجب شود. بنا به این سه دلیل عمده (شکاف اصلی و کلیدی دموکراسی‌خواهی و اقتدارگرایی، ضعف احزاب و وجود چهره‌های غیرحزبی مؤثر در درون اصلاح‌طلبان) اصلاح‌طلبان ناگزیرند که فعلاً در چارچوب جناح به فعالیت انتخاباتی بپردازند. در همین‌جا متذکر شوم که تنها صحبت از فعالیت انتخاباتی در چارچوب واحد یک جناح است وگرنه هر حزبی می‌تواند سایر فعالیت‌های خود را به صورت جدا داشته باشد.
- بنا به دلایلی که در ادامه می‌آورم، ضرورت دارد که سامانه‌ای با دوام برای فعالیت انتخاباتی جناحی مورد بحث وجود داشته باشد. اول آن‌که در ایران تعداد انتخابات‌هایی که برگزار می‌شود زیاد است و در کنار آن، فرصت تبلیغاتی برای کاندیداها در هر انتخابات، اندک است. دوم آن‌که بنا به دلایلی چون رد صلاحیت نامزدها و نبود مکانیسمی مشخص برای ثبت نام به عنوان کاندیدا (و در نتیجه، خیل عظیم آنها) و تعدد گروه‌های سیاسی مؤثر در جناح اصلاح‌طلبان، انتخاب کاندیدا یا کاندیداهای نهایی آنها پروسه‌ای زمان‌بر است. بنا بر این دو دلیل، تعیین کاندیدا یا کاندیداهای انتخابات برای اصلاح‌طلبان با دشواری و پیچیدگی مواجه است و به همین دلیل، ضروری است که در بازه زمانی کوتاه بین تأیید صلاحیت نهایی کاندیدا یا کاندیداهای انتخابات تا آغاز فرصت تبلیغات، اصلاح‌طلبان به اتلاف وقت و انرژی برای رسیدن به نظامی مورد توافق برای تعیین کاندیدا یا کاندیداها نپردازند. وجود سامانه‌ای ثابت در این صرفه‌جوییِ ضروری، بسیار کارساز خواهد بود. اما، مهم‌تر این‌که از خلال چنین سامانه با دوامی می‌توان به تقویت سرمایه اجتماعی اصلاح‌طلبان دست یافت. به نظر نگارنده سرمایه اجتماعی مهم‌ترین داشته‌ای است که اصلاح‌طلبان به اتکای آن توانسته‌اند نه تنها پیروزی‌های مهم انتخاباتی به دست آورند که از بحران‌های نابودکننده عبور کنند و ضربه اساسی شکست در انتخابات ۸۴ را هم از همین ناحیه خوردند. کم جان شدن سرمایه اجتماعی اصلاح‌طلبان در سال‌های پایانی دولت اصلاحات، شکست‌های پی در پی انتخاباتی را برای آنها رقم زد و ورطه هولناک دولت احمدی‌نژاد را بر جای گذاشت. عوامل متعددی در از دست رفتن سرمایه اجتماعی اصلاح‌طلبان نقش داشت که یکی از آنها تشتت درونی‌شان بود. حال می‌توان با تدارک سامانه‌ای با دوام آن تشتت را مدیریت کرد و موفقیت‌های دو انتخابات ۹۲ و ۹۴ را تدوام بخشید. مجدداً تأکید می‌کنم که تقویت سرمایه اجتماعی بسی از پیروزی در یک انتخابات مهم‌تر و کارسازتر است که اصلاح‌طلبان به مدد همین سرمایه است که می‌توانند علی‌رغم قوت جناح مقابل و بی‌توجهی آنها به روال‌ها و سازوکارهای دموکراتیک، سر پا بمانند و از نو خود را بازسازی کنند. تدوام حضور مؤثر سامانه‌ای انتخاباتی کارامد و منطقی قطعاً در تقویت سرمایه اجتماعی نقش مهمی خواهد داشت.
- بنا به دلایلی که در ادامه می‌آورم، فعالیت سامانه انتخاباتی با دوام برای اصلاح‌طلبان در اولویت است. همان‌گونه که در بند دو هم اشاره شد، سرمایه اجتماعی از مهم‌ترین داشته‌های اصلاح‌طلبان است و باید برای حفظ و تقویت آن دغدغه داشت. اگر اصلاح‌طلبان می‌خواهند در شرایطی که جناح رقیب از امکانات متعدد خود برای حذف کامل و همیشگی آنها تمام استفاده را می‌کند، دوام بیاورند، باید علاوه بر شریک شدن در قدرت از طریق پیروزی در انتخابات‌ها، سرمایه اجتماعی خود را نیز حفظ نمایند که همیشه پشتوانه‌ای برای بقا داشته باشند. باید بتوانند بدنه خود را در شرایط دشوار انتخاب‌های سخت و نادلخواه در فرصت‌های اندک ممکن قانع کنند. باید بتوانند بدنه خود را قانع کنند که گاه ممکن است دست به تصمیم‌هایی بزنند که خوشایند نیست. به بیانی انضمامی، به مدد این سرمایه اجتماعی است که می‌توان بدنه اجتماعی را قانع کرد که مجبوریم با اصولگرایان میانه در ائتلاف بمانیم و لذا، به وزیر کشور شدن رحمانی فضلی و حضور امثال او در دولت روحانی بدبین نباشیم و باز هم از آنها بخواهیم که به لیست خبرگان مردم در انتخابات مجلس خبرگان اخیر رأی دهند.
از سوی دیگر، در صورتی که اصلاح‌طلبان مایلند به سمت فعالیتی فرافردی حرکت کنند، از طریق نادیده گرفتن سرمایه اجتماعی افراد نمی‌توانند به آن مهم دست بیابند. برای مثال، نمی‌توان سرمایه اجتماعی شخص محمد خاتمی را انکار کرد و با دلیل عدم وابستگی به فرد که پدیده‌ای خارج از منطق توسعه سیاسی است، این پتانسیل را کنار گذاشت بلکه باید این سرمایه اجتماعی را در چارچوب سامانه‌ای با دوام و سیستماتیک وارد کرد و از آن بهره برد. منظور آن‌که درست است که وابستگی به شخص برای جناحی سیاسی ضعف است اما، بهره نبردن از پتانسیل‌های موجود درون جناحی سیاسی نیز نابخردانه است و راه حل مسئله، انتقال آن سرمایه اجتماعی به سامانه‌ای با دوام است. به خصوص این‌که باید گفت شخص محمد خاتمی جاودان نخواهد بود و ضرورت دارد تا زمانی که او را داریم، بکوشیم سرمایه اجتماعی فردی او به سامانه‌ای پا بر جا منتقل کنیم. نتیجه آن‌که بیش از آن‌که ما اصلاح‌طلبان باید نگران انتخابات‌های پیش‌رو باشیم باید دغدغه حفظ، تقویت و انباشت سرمایه اجتماعی‌مان را داشته باشیم.
- حال که ضرورت و اولویت وجود سامانه با دوام تشریح شد، باید به ویژگی‌های این سامانه نیز پرداخت. نگارنده بر این نظر است که شورای عالی سیاستگذاری اصلاح‌طلبان، ویژگی‌های اصلی برای تبدیل شدن به چنین سامانه‌ای را دارد. در ادامه، دلایل خود را می‌آورم. اول آن‌که در این سامانه نباید هیچ حزب یا چهره مؤثر غیر حزبی نادیده گرفته شود. ضرورت دارد که تمامی احزابی که در چارچوب اصلاحات می‌گنجند، در این سامانه حضور داشته باشند. بدین ترتیب هم نقش احزاب دیده می‌شود و هم از نابسامانی و آشفتگی احتمالی در صورت باز بودن بی قید و شرط این سامانه برای تمامی گروه‌ها جلوگیری بشود. خوشبختانه، شورای عالی سیاستگذاری اصلاح‌طلبان با اعطای ۲۴ کرسی به احزاب یا همان افراد حقوقی به این موضوع توجه داشته است. همچنین، چنان‌که در بندهای قبل نیز گفته شد، نادیده گرفتن چهره‌های مؤثر غیرحزبی، از یک سو، بی‌توجهی به پتانسیل‌ها و داشته‌هاست و از سوی دیگر، می‌تواند سبب دلخوری‌های مخربی شود. بنابراین، باید سهمی نیز برای این افراد در نظر گرفت اما، مسئله این است که باید مکانیسمی برای تعریف و تعیین چهره‌های مؤثر داشت و گرنه هر کسی می‌تواند خواهان ورود به این سامانه باشد. شورای عالی سیاستگذاری اصلاح‌طلبان با پیشنهاد و رأی‌گیری درونی، افرادی را به عنوان چهره مؤثر معرفی و با تأیید محمد خاتمی، آنها در این شورا منصوب شدند. بدین ترتیب، پیشنهاد اولیه افراد از سوی شورای مورد اجماع قبلی و تأیید نهایی افراد پیشنهادی بر اساس نظر محمد خاتمی به عنوان فردی مورد اجماع تمامی گروه‌های اصلاح‌طلب و بدنه اجتماعی، انجام گرفته است. اعطای ۱۵ کرسی از شورای عالی سیاستگذاری به افراد حقیقی موجب شده که از یک سو، چهره‌های مؤثر نادیده گرفته نشوند و از سوی دیگر، اکثریت با افراد حقوقی یا همان نمایندگان احزاب باشد. دوم آن‌که این سامانه باید ارتباط خود را با کاندیداهای منتخبی که در قدرت قرار می‌گیرند، حفظ کند چرا که ضروری است به این افراد مشورت‌ها و هشدارها داده شود. با توجه به این‌که بسیاری از منتخبان وابستگی حزبی‌ای ندارند ممکن است با قطع کردن ارتباط، در مقابل بدنه اجتماعی پاسخ‌گو نباشند و در نتیجه، به اعتماد آن بدنه لطمه وارد شود. حفظ تعامل سامانه مورد بحث با منتخبان، برای پاسخ‌گو کردن آنها ضرورت دارد. جدای از این، انتقال پیام‌ها و مشورت‌ها به این افراد نیز باید در چارچوبی تعریف شده باشد. باز هم خوشبختانه، شورای عالی سیاستگذاری اصلاح‌طلبان با دادن ۳ کرسی به نمایندگان فراکسیون امید مجلس شورای اسلامی در این راستا گام برداشته است و البته، ضروری است که چنین تعاملی را در آینده نیز حفظ کند و برای پاسخ‌گو کردن آنها و ارائه مشورت‌های لازم به آنان برنامه‌ریزی داشته باشد. سومین ویژگی‌ای که چنین سامانه‌ای باید داشته باشد، ارتباط دائم، فعال و دو سویه با بدنه اجتماعی است. متأسفانه، شورای عالی سیاستگذاری برای این مهم هنوز پیش‌بینی‌های لازم را نکرده است. البته، باید متذکر شد که اگر احزاب عضو شورا وظایف خود را در قبال اعضای خویش به خوبی انجام دهند، کمابیش چنین ارتباطی بین بدنه اجتماعی و شورا برقرار می‌شود اما، متأسفانه، باید گفت که بسیاری از این احزاب، گرچه نام‌های بزرگی دارند اما، واقعیتی فراتر از چند عضو شورای مرکزی ندارند. در نتیجه، گرچه کرسی‌هایی را در شورا اشغال کرده‌اند اما، اعضایی ندارند که بتوانند رابطه دو سویه بدنه و شورا را موجب شوند. به هر حال، این احزاب نیز واقعیت‌های جناح اصلاحات هستند که باید آنها را پذیرفت ولی لازم است راه حلی برای مشکل مذکور اندیشید. اولین و ساده‌ترین کار برای این ضعف ارتباط، تقویت اطلاع‌رسانی از جانب شوراست که باید در دستور کار قرار بگیرد.
